Wat normaal gedrag is, weten we zelf helemaal niet

Elke woensdag een filosofisch dilemma naar aanleiding van de actualiteit.

Vandaag: waarom reageren media maar ook consumenten zo heftig op schandalen?

Nicolas Sarkozy wil hem zelf niet zien: La Conquete. De film gaat over de aanloop van Sarkozy naar zijn presidentsverkiezing op 6 mei 2007 toen hij 53 procent van de stemmen haalde. Hij zou als een machtswellusteling worden afgeschilderd, als een kleine dictator.

Ik zag de film, en inderdaad, Sarkozy is best een driftkopje. Maar wat mag hij blij zijn met deze geweldige film! Ten eerste: vergeleken bij zijn concurrent Villepin, die de ene na de andere smerige streek uithaalt, is Sarkozy een engel. Ten tweede: benadrukt wordt niet Sarkozy’s woelige seksuele leven, maar dat van zijn ex-vrouw Cecilia die er vandoor gaat met Sarkozy’s pr-man. Zij is de overspelige, zijn avontuurtjes worden gebagatelliseerd.

De timing van La Conquete kon niet beter. Want terwijl de wereld zich stort op Dominique Strauss Kahn en er debatten worden gevoerd over macht, (Franse) mannelijkheid en seksuele intimidatie, geeft de film een boeiend beeld van de wereld waarin DSK opereerde. Dat is een apenrots, waarin de mannen de realiteit uit het oog verliezen. Een mooi voorbeeld daarvan is de poging van Sarkozy om zijn vrouw Cecilia terug te veroveren. Zij staat op het punt om af te reizen naar de pr-man. Sarkozy stuurt zijn mannetjes – ‘Sarkoboys’ – erop af en we zien ze rennen op de luchthaven naar de gate om haar tegen te houden: hier blijven zal ze! Het lukt ze niet, en daardoor krijgt de formidabele scene een symbolische actuele lading die verder strekt dan deze film: vrouwelijkheid laat zich niet zomaar ‘dwingen’ in het gewenste narratief van de man. Cecilia probeert letterlijk zijn territorium te ontvluchten. Ze kan zijn carrière echter maken of breken, al is haar macht om hem te laten struikelen traditioneel: seks.

Wat betreft de affaire DSK. Daarover is al veel gezegd, maar twee vragen blijven interessant: waarom storten de media/wij ons zo hongerig op dit schandaal? En ten tweede: wat heeft zich precies in de hotelkamer afgespeeld? Het slachtoffer beweert verkracht te zijn, DSK ontkent.

Voor de eerste vraag kunnen wij te rade gaan bij: Hoe zet je jezelf te kijk. Schandalen: hoe ze ontstaan en wat maakt ze zo aantrekkelijk (2010) van cultuur- en mediacriticus Laura Kipnis. Dat boek probeert de zuigkracht van schandalen te verklaren, van Bill Clinton tot conservatieve gouverneurs die stiekem prostitués bezoeken. Waarom duiken media boven op schandalen? En waarom smullen consumenten er zo van? Kipnis hint naar een verklaring: de media willen natuurlijk omzet, maar wij zijn de afnemers. Via schandalen formuleren we, aldus Kipnis, wat een gemeenschap is. Hoe behoor je je te gedragen, wat zijn de regels? Wanneer het om schandalen van hoogwaardigheidsbekleders gaat, kunnen schandalen de vorm aannemen van een collectieve ‘hiërarchische psychose’. De zaak groeit uit tot iets veel groters dan het vergrijp: het gaat om de identiteit van velen die zich miskend voelen in hun positie in de maatschappij en dat via het schandaal eindelijk kunnen articuleren (de positie van vrouwen in Frankrijk en kamermeisjes als beroepsgroep). Daarnaast is het voor anderen weer een genoegdoening om deze machtige mensen een ‘toontje lager te laten zingen’. Schandaalfiguren zetten wij in die zin ook in om ressentiment over onze eigen middelmatige levens op af te wentelen.

De filosofe Martha Nussbaum laat in haar boek Hiding from Humanity: Disgust, Shame, and the Law (2005) zien welke (positieve) rol schaamte en walging spelen bij het formuleren van een definitie van de fatsoenlijke samenleving. We zouden het schandaal kunnen aangrijpen om bij ons zelf te rade te gaan, maar wijzen liever met de vinger naar anderen, zonder dat we onze eigen gevoelens dieper onderzoeken, aldus Nussbaum: „De projectie van schaamte op anderen is een manier om de eigen menselijke zwakheden te ontkennen, een manier om te verbergen dat iedereen eigenschappen heeft waarvoor je je zou schamen als ze openbaar werden. Het gebruik van schaamte is vergelijkbaar met argumenten die het gevoel van walging willen gebruiken. Walging functioneert als een soort afscherming tegen de eigen menselijkheid en vergankelijkheid.” Met Nussbaum in gedachten, zou je kunnen stellen dat breed uitgemeten schandalen in de media – of het nu gaat om uitgelekte seksfeestjes van Berlusconi, een beschuldiging van verkrachting als die van DSK of Julian Assange, of om een parachutemoord – de functie hebben om gevoelens van schaamte en walging op te roepen. Aan de hand van een voortdurende mediaconsumptie van het schandaal bevestigen wij niet alleen onze eigen morele superioriteit, maar formuleren wij ook steeds de standaard over wat ‘normaal’ gedrag is, wat goed en kwaad is.

Dat laatste klinkt natuurlijk wel erg mooi: onderhandelen via een mediaschandaal over ‘goed en kwaad’. Grunberg wees er in een van zijn ‘Voetnoten’ in de Volkskrant al eens op dat de schandaaljournalistiek hypocriet is: we storten ons op het Kwaad met een zekere gretigheid om niet over het alledaagse kwaad in ons zelf te hoeven nadenken. Vermaak, dat wordt het uiteindelijk. Dat geeft, denk ik, ook het ongemakkelijke gevoel wanneer we dag in, dag uit, kunnen kijken naar beelden van DSK – ‘mensonterend’ vinden sommigen het, deze publieke mediaslachting, maar wat ons in feite ongemakkelijk maakt is dat wij dat ook op een bepaalde manier ook vermakelijke mediaconsumptie vinden, waarin ‘o la la maid in Manhattan’ als een ‘soap’ volgen en vergeten dat het hier om een mogelijke verkrachting, een ernstig vergrijp, gaat.

Daarmee zijn we bij de tweede vraag beland: we zullen natuurlijk nooit precies te weten komen wat er zich écht in de beruchte hotelkamer heeft afgespeeld (tenzij er camerabeelden zouden zijn) – en we selecteren uit verschillende genres om het met onze verbeelding te onderzoeken: tragedie, drama, soap, politieke intrige. In de rechtszaal zullen de ‘feiten’ ongetwijfeld door de verschillende partijen anders worden geïnterpreteerd. De stroom boeken zal ongetwijfeld op gang komen – zoals we in eerdere zaken hebben gezien (O.J. Simpson schreef bijvoorbeeld het merkwaardige fictieboek If I did it).

Via de verbeelding gaan wij proberen dat raadsel op te lossen, en dat is nu precies zo formidabel gedaan in La Conquete. Terug naar die film. Deel 2 moet er ook komen, wat mij betreft. Maar dan graag het verhaal vanuit het perspectief Cecilia en de ondoorgrondelijke wegen van echtgenotes van machtige mannen. Stand by your man, dat is wat Cecilia – in tegenstelling tot Anne Sinclair, de echtgenote van DSK, namelijk niet doet. Sinclair! Over haar gesproken: zij is het misschien wel het grootste raadsel in de zaak DSK.

La Conquete gaat op 14 juli in Nederland in premiere.