Moeder Aarde aan zet. Maak je klaar voor de impact

Leuk, die spaarlampjes en elektrische auto’s. Maar het zal weinig meer helpen. Moeder Aarde heeft ons al schaakmat gezet. De Grote Gedragsverandering komt pas als we alles verliezen, betoogt Paul Gilding in zijn nieuwe boek The Great Disruption.

Dat klinkt pessimistisch. Maar de voormalig directeur van Greenpeace International ziet zichzelf eerder als realist, met een optimistische boodschap. Pas als tientallen steden zonder water komen te zitten, miljoenen hun huis kwijtraken door tsunami’s en tornado’s, oorlogen uitbreken om voedsel en we stikken in onze uitlaatgassen, zullen we volgens hem al onze sociale en technische vaardigheden inzetten om een nieuwe wereldorde te creëren. Eén die niet inteert op de voorraadkast van fossiele brandstoffen en natuurlijke bronnen.

Ons hoofd staat er nog niet naar
Er zal een eruptie van innovatie komen, voorspelt Gilding. Want het grootste probleem is niet zozeer dat we de globale milieucrisis niet aankunnen, maar dat ons hoofd er nog niet naar staat. Vergelijk het met een persoonlijke crisis. Wie tot zijn nek in de schulden zit en roofbouw pleegt op zijn lichaam, komt pas tot bezinning als de deurwaarders het huis leeghalen en de dokter hem de keuze laat tussen doodgaan of een radicaal dieet.

Gilding gaat voorbij de Ongemakkelijke Waarheid van milieugoeroe en voormalig presidentskandidaat Al Gore, en schrijft: “Oude industrieën zullen instorten, terwijl nieuwe bedrijven de economie zullen hervormen.” In de nasleep van de grote ontwrichting, zal ‘groei’ volgens hem een nieuwe betekenis krijgen. Niet de kwantiteit, maar de kwaliteit van het leven zal de doorslag geven.

Kettingreactie van problemen
In The New York Times krijgt Gilding lovende kritiek van Thomas Friedman. Toen de columnist en bestseller-auteur afgelopen jaar in Sana was, de hoofdstad van Jemen, viel zijn oog op een tankwagen met drinkwater. “Sana is waarschijnlijk de eerste grote stad waar het water binnen tien jaar op is. Dit laat zien wat er gebeurt als een generatie leeft op 150 procent van de capaciteit.”

We zitten gevangen in twee lussen, legt Friedman uit. Eén daarvan is dat de bevolkingsgroei en de opwarming van de aarde de voedselprijzen opdrijven. Die stijgende voedselprijzen veroorzaken politieke instabiliteit in het Midden-Oosten, wat leidt tot hogere olieprijzen, wat weer leidt tot nog hogere voedselprijzen en nog meer instabiliteit. De tweede lus is volgens Friedman de verbeterde productiviteit. Hoe meer spullen er afgezet worden, hoe warmer de aarde wordt. “En dat is waar de twee lussen elkaar ontmoeten.”

Hoe Gilding de eruptie van innovatie precies voor zich ziet, maakt hij niet helemaal duidelijk. Maar in een interview (3 mei 2011) met NRC-redacteur Paul Luttikhuis gaf hij aan dat China voorop zal gaan. “China wordt centraal geleid en heeft dus al een soort oorlogseconomie. Een vervuilende fabriek kan daar van de ene op de andere dag worden gesloten”, aldus Gilding. Als de noodzaak er echt is, zal de VS snel kunnen volgen. In de Tweede Wereldoorlog, zo geeft hij als voorbeeld, werd de productie van auto’s binnen enkele dagen stilgelegd om tanks en militair materieel te bouwen. Het water moet ons dus eerst aan de lippen staan, voordat we op zoek gaan naar de snorkel.

Opstaan na de crash
Peter Christoff, docent klimaatbeleid aan de universiteit van Melbourne, is sceptisch. Hij erkent dat een crisis van wereldformaat onafwendbaar is, maar trekt in de The Sydney Morning Herald een iets andere vergelijking. Zijn stelling is dat de mensheid zich al van een hoog gebouw heeft gegooid. Verdieping na verdieping denkt de mens ‘tot nu toe gaat het goed’. Maar zolang het niet lukt om te vliegen, is chronisch letsel onvermijdbaar. In een zachte landing gelooft Christoff niet. Opstaan na de crash acht hij net zo onwaarschijnlijk als voortleven op een ecologisch verwoeste wereld.

Het zal moeilijk worden, beaamt Gilding op zijn beurt. We zullen de schuld af moeten betalen. Maar dat zal volgens hem ook het beste in de mens naar boven halen: compassie, innovatie, veerkracht en aanpassingsvermogen. “Ja, er is leven na het winkelen.”

Eerder in deze serie:
Er is genoeg voor iedereen. Op naar de 10 miljard mensen
Ook ontwikkelingsorganisaties en media vermarkten Dag des Oordeels
Wees nu eens echt principieel. Eet uit de vuilnisbak