'Bashar al-Assad kan zelf geen concessies doen. Dan is hij zo weg'

President Bashar al-Assad leunt in Syrië op facties die hun sleutelpositie hoe dan ook verdedigen. Áls ze vallen wordt het bloedig, voorspelt de ook in Syrië veel gelezen kenner Nikolaos van Dam.

Het Ba’athbewind van de Syrische president Bashar al-Assad en zijn medestanders zal zich alleen met bloedig geweld laten verdrijven. „Ze willen aan de macht blijven. Maar bovendien hebben ze tijd genoeg gehad om te kijken wat er in andere landen gebeurt: dat ze worden gevangen gezet en mogelijk geëxecuteerd. Als ik hen was zou ik ook niet in garanties van clementie vertrouwen.”

Dr. Nikolaos van Dam, oud-ambassadeur en een van de bekendste Ba’athspecialisten, volgt de ontwikkelingen in Syrië van nabij. „Ze zouden theoretisch het bewind kunnen hervormen, maar het probleem is dat meer vrijheden uiteindelijk altijd een fase inluiden waarin alsnog hun aftreden wordt geëist.”

Kan het regime nog overleven?

„Ik denk het wel. Geweldloze demonstraties kunnen ze hoe dan ook overleven. Maar er wordt een heleboel intimidatie gebruikt en dat kan je waarschijnlijk niet maand in, maand uit volhouden. Op het Tahrirplein in Egypte werd aanvankelijk ook veel geweld gebruikt, maar dat was vrij snel afgelopen. Vervolgens stabiliseerde de toestand zich onder diezelfde militairen die al aan de macht waren. Ik zou me theoretisch kunnen voorstellen dat bepaalde militairen in Syrië het land zouden kunnen begeleiden naar een minder dictatoriaal regime.”

Is het mogelijk Assad zoals Mubarak overboord te gooien?

„Assad niet, denk ik. Hij zit er immers juist om te verhinderen dat de andere militairen en kopstukken een greep doen naar de macht. De anderen zijn alleen een eenheid omdat Bashar daar zit. Dus de laatste die ze eruit moeten gooien is Bashar.”

Volgens Van Dam is het Syrische bewind geen familiebedrijf. „Dat wordt nu heel populair gezegd, de dynastie van de Assads. Hafez al-Assad had zijn positie zelf veroverd in een strijd om de macht. Hij had gezag als dictator. Bashar al-Assad is als het ware bovenop die dictatuur geparachuteerd. Hij kreeg die macht niet wegens zijn persoonlijkheid maar omdat er anders binnen het regime grote onenigheid was ontstaan over de opvolging. Ze willen allemaal de baas zijn. Uit angst voor uiteenvallen, vrees voor erger en respect voor de erfenis van het regime van Hafez al-Assad is destijds Bashar als compromis geaccepteerd.

„Ik heb me afgevraagd, kun je een dictatuur hebben zonder dictator? Dat was wel een beetje zo.”

Bashar al-Assad was van het begin af aan niet echt de baas. „Hij wordt omringd door mensen die een stijl hebben van hardhandigheid, intimidatie, grof geweld. Het is niet vanzelfsprekend dat als Bashar beveelt ‘niet schieten’, dat iedereen daaraan gehoor geeft. Het is natuurlijk ook heel moeilijk om mensen onder controle te houden die al tientallen jaren gewend zijn om willekeurig iedereen op te pakken of dood te schieten zonder enige repercussie. Maar met die excessen, waarvoor zijn broer Maher en anderen verantwoordelijk zijn, kan je ook niet volhouden dat hij daar los van staat.”

Het regime is breder dan de familie van de Assads of de schoonfamilie. Die spelen een belangrijke rol, ook in economische zin. Maar er zijn in de top ook veel anderen, die geen familie zijn maar wel uit de regio komen, in meerderheid alawieten, een shi’itische minderheidssekte.

Het gaat daarbij niet om het geloof als zodanig, maar om de gemeenschap. Als alawiet kun je misschien eerder op andere alawieten vertrouwen.

„Ik denk dat het regime niet sektarisch is. Het is een regime van mensen die elkaar heel goed kennen uit een regio; alleen die regio is grotendeels alawitisch. Maar het wordt door zijn tegenstanders wel in die sektarische hoek gezet.”

Kan zo’n regime hervormen?

„Ik denk wel dat er hervormingen mogelijk zijn. Ze zouden bijvoorbeeld meer politieke partijen kunnen toestaan – tot die gaan vragen om het aftreden van de president. Of meer vrijheid van meningsuiting, alleen niet dat ze op straat gaan roepen dat de president moet aftreden.

„Het probleem is dat meer vrijheden uiteindelijk altijd een nieuw stadium inluiden dat het regime alsnog wegmoet. Maar je hoeft geen gevangenen dood te schieten in hun cellen, dat soort praktijken. Het hoeft niet tot de val van het regime te leiden als je een beetje verantwoordelijke rechtspraak hebt.”

In Egypte wordt het leger nog steeds vertrouwd. Is dat in Syrië het geval?

,,Dat denk ik niet. Dat heeft te maken met dat sektarische element. In Egypte speelt het geen rol of iemand uit het zuiden of het noorden komt. In Syrië wel. Daar is het regime op gebaseerd. Dus als ze vallen wordt het een bloedige val. Ze zitten op alle scharnieren, ook in de geheime diensten.”

Is een militaire staatsgreep mogelijk?

„Door andere alawieten, dat kan. Want er zitten vrijwel alleen alawieten op sleutelposities. Een ander scenario is een alliantie van alawitische officieren met anderen, sunnitische officieren bijvoorbeeld. Maar alweer bloedig, want ze gaan het niet zomaar opgeven.

Of ze blijven, en dan moeten ze onderdrukken, of ze worden bloedig ten val gebracht?

„En ze kunnen, het derde scenario, enigszins versoepelen. Tot de oppositie te vergaande eisen stelt. De oppositie zal onmiddellijk meer eisen.”

De Jemenitische president Saleh klaagde dat concessies alleen tot nieuwe concessies leidden.

„Dat is het dilemma. Dat kunnen ze nu bij elkaar afkijken. Ze zien dat Mubarak na twee maanden gevangen zit en ze weten wat hun te wachten staat. En waarheen moeten ze vluchten?”

Is het denkbaar dat de NAVO Syrië gaat bombarderen?

„Niemand wil dat. Er zijn geen succesvolle voorbeelden van een dergelijke regimewijziging, ik ken ze althans niet. Ik denk dat je erg voorzichtig moet zijn om een opstand aan te moedigen. Die mensen willen ook niet dat het dankzij de Amerikanen ofzo tot een succes komt. Het gaat om het gevoel van vrijheid en eigenwaarde.”