Hoe Jemen geopolitieke spil werd

Arm en klein Jemen is wereldnieuws, nu president Saleh in een Saoedisch ziekenhuis ligt. Instabiliteit daar is een mondiale dreiging.

Zonder Al-Qaeda-op-het-Arabisch-Schiereiland zou het Westen niet in Jemen geïnteresseerd zijn. Of in elk geval een heel stuk minder. Dan zou Jemen een gewoon Derde-Wereldland zijn, met een verslechterende economische situatie, een waterprobleem, een paar opstanden die van tijd tot tijd oplaaien en een bloedige machtsstrijd in de hoofdstad.

Het vertrek gisteren van president Ali Abdullah Saleh voor behandeling van verwondingen, na een aanslag op zijn paleis in Sana’a, zou er nauwelijks toe doen. Voor hem een ander, mogelijk democratischer bewind als hij niet terugkeert.

Maar het wetteloze Jemen is de thuisbasis van een fusie van de Jemenitische en de Saoedische Al-Qaeda-organisatie. En die wordt vrij algemeen gezien als de gevaarlijkste van de regionale filialen van de hoofdvestiging in Afghanistan en Pakistan. In Washington werd Al-Qaeda in Jemen al voor de dood van opperste leider Osama bin Laden meer gevreesd dan de centrale organisatie. De mislukte aanslagen met onderbroekbommen op de chef van het Saoedische antiterreurprogramma en op een vliegtuig boven Detroit hebben indruk gemaakt op internationale terreurcoördinatoren, net als de zending van bompakketten als luchtvracht. Ook Saoedi-Arabië vreest Jemen, dat strategisch langs olieroutes ligt én een lange landgrens met Saoedi-Arabië heeft, als uitvalsbasis van terreur.

Daarom wist het Westen zich geen raad met de groeiende opstand tegen het bewind van president Ali Abdullah Saleh, die zichzelf had opgeworpen als de enige betrouwbare bondgenoot in de strijd tegen de moslimextremisten. Al twee weken na het begin van volksprotest tegen de Libische leider Moammar Gaddafi, half februari, werd diens bewind op westers aandringen door de Veiligheidsraad van de VN veroordeeld en met vervolging door het Internationaal Strafhof bedreigd. De demonstraties tegen president Saleh begonnen nog eerder, begin februari, en leidden ook tot gewelddadig optreden van regeringseenheden tegen geweldloze betogers. Maar er is geen beweging gesignaleerd in de richting van de Veiligheidsraad of het Strafhof.

De Jemenitische oppositie, die dit met lede ogen aanzag, beschuldigde Saleh ervan de dreiging van Al-Qaeda te manipuleren om zich onmisbaar te maken bij zijn buitenlandse bondgenoten. Zo had hij volgens hen vorige week de bezetting van het zuidelijke stadje Zinjibar door moslimextremisten, onder wie strijders van Al-Qaeda, gefaciliteerd door legereenheden terug te trekken. Zo gaat Jemen er uitzien als hij zou vallen, was volgens de oppositie Salehs boodschap. Inderdaad heeft Saleh onderstreept dat Al-Qaeda de macht in Jemen zal grijpen als hij weg moet.

Volgens de meeste Jemen-experts zijn er maar enkele honderden Al-Qaeda-leden in Jemen, waarmee een machtsgreep uitgesloten is. Maar onder leiding van geïnspireerde ideologen, zoals de in Amerika geboren Anwar al-Awlaki, en bommenmakers, vormen deze extremisten wel een terreurrisico. De Amerikaanse antiterreurcoördinator, John Brennan, sprak juist vorige week op bezoek in Saoedi-Arabië en de Verenigde Arabische Emiraten, over het vertrek van Saleh, waarvoor deze Golfstaten de afgelopen weken voorstellen hebben gepresenteerd, en de opvolging.

Want hoe nu verder? Een Jemenitische regeringswoordvoerder heeft aangekondigd dat Saleh na behandeling in Riad terugkomt. Maar het is onwaarschijnlijk dat Saoedi-Arabië, dat groot belang heeft bij stabilisering van het buurland, hem laat gaan. In theorie is er een grondwettelijk pad naar verkiezingen en een democratisch gekozen president. Maar de oppositie is er in al die maanden niet in geslaagd met een geloofwaardige kandidaat te komen. De machtige, fundamentalistische familie-Al-Ahmar heeft zich recentelijk in de strijd tegen Saleh geworpen, en heeft daarmee ook een zware claim op de macht. Net als de buitenwereld wacht Al-Qaeda de ontwikkelingen met belangstelling af.

Vreugde en chaos in Jemen: pag 11