Schrappen PGB’s ongelukkig begin van een nuttige operatie

Soms lijkt het of Mark Rutte alles kan verkopen. Woensdag probeerde hij het schrappen van 90 procent van alle ‘persoonsgebonden zorgbudgetten’ als een ‘kwaliteitsimpuls voor de langdurige zorg’ aan de man te brengen. Het ging wat ver. Zeker voor een liberaal, die met zijn kabinet teruggrijpt op centrale sturing in de hoop de kosten te

Soms lijkt het of Mark Rutte alles kan verkopen. Woensdag probeerde hij het schrappen van 90 procent van alle ‘persoonsgebonden zorgbudgetten’ als een ‘kwaliteitsimpuls voor de langdurige zorg’ aan de man te brengen. Het ging wat ver. Zeker voor een liberaal, die met zijn kabinet teruggrijpt op centrale sturing in de hoop de kosten te drukken.

Moed is het kabinet niet te ontzeggen. De zorgkosten blijven sterk toenemen. De premier overdrijft amper als hij zegt dat straks het onderwijs en, ja daar was ie weer, de veiligheid niet meer betaald kunnen worden als de gezondheidszorg een nog groter aandeel van de collectieve uitgaven opeist. En de nu gepresenteerde ingrepen willen alleen maar de groei van de zorgkosten afremmen.

De verantwoordelijke staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten is verpleeghuisarts van beroep. Zij weet als geen ander hoeveel persoonlijke rampen achter al die afkortingen en begrotingsposten schuilgaan. In haar brief aan de Kamer geeft zij ook blijk die veelvormige werkelijkheid te overzien. En toch is de gekozen invalshoek vooral een financiële. En niet een die de kern van het vraagstuk aanpakt.

De echte bron van uit de pan rijzende zorgkosten ligt, afgezien van de vergrijzing, erin dat te veel mensen zorg krijgen die zij niet nodig hebben en niet de zorg krijgen waar zij wel behoefte aan hebben. Dat zal zo blijven zolang het marktmechanisch denken de discussie domineert.

Het feit dat de aangekondigde drastische besnoeiing op PGB’s wordt uitgevoerd door langdurig zieke of gehandicapte mensen weer afhankelijk te maken van kantoren die vooral budgetten besturen illustreert dat het conflict tussen beschavingsrechten en kostenbeheersing door de markt niet wordt opgelost. Dat zal de nu gekozen benadering ook niet doen.

De staatssecretaris had die marktverslingerde topambtenaren op haar ministerie met een rugzakje het bos in moeten sturen. Zij had haar eigen ervaring en intuïtie nog wat meer moeten vertrouwen. Uit een recent onderzoek van het Sociaal en Cultureel Planbureau blijkt dat de helft van de mensen die een PGB aanvragen dat doen omdat zij de regie over hun vaak gecompliceerde leven willen voeren. Bijna de helft hoopt door middel van een eigen zorgbudget zorg te kunnen organiseren die anders niet voorhanden is.

Om aannemelijk te maken dat die mensen straks niks hoeven mis te lopen als hun PGB is gestopt zegt de staatssecretaris dat de zorg sinds de invoering van de PGB (1995) sterk is veranderd. En zij wijst – terecht – op de groei van Buurtzorg Nederland, de keten van nu 350 lokale thuiszorgeenheden zonder winstoogmerk die zonder Raad van Bestuur zorg op maat proberen te leveren.

Maar zij verwijst niet naar de oude realiteit, naar  al die medeburgers die door hun zorgverzekeraar naar een zorgmoloch zijn verwezen die ziekenverzorgenden met een cursus spuitjes-geven langsstuurt, en morgen weer iemand anders. Ook vijf minuten. Dát stuwt de vraag naar PGB’s op. De mondige PGB-patiënt en zijn omgeving dwingen vernieuwingen af. Dat is geen sinecure. Niemand is geboren als kleinschalig zorgondernemer.

De beginnende patiënt of mantelzorger krijgt van doen met overrompelende begrippen, formulieren en kantoren. Maar dat hoort bij het gevecht om autonomie, het laatste wat mensen in machteloze fysieke omstandigheden vaak kunnen voeren! Mark en Marlies, neem dat niemand af. Liberaal, christendemocraat of vrijheidsstrijder, het past jullie niet burgers terug naar het loket te sturen. Afhankelijk te maken van de kantoorbeslissing wie je hoe laat in bed komt leggen.

En toch is het goed dat het kabinet de kostenexplosie te lijf gaat. Alleen is de analyse maar half gemaakt. De kern van het probleem is niet dat Nederlandse burgers de vrijheid misbruiken en te veel declareren. Als dat zo is zijn de regels te vaag en is de controle te slap. De papierwinkel is zo overdonderend dat een gat in de markt ontstond voor zorgkantoortjes, soms met oneerlijke zakenlieden aan het roer. Pak ze aan.

Uit onderzoek dat binnenkort verschijnt blijkt dat de thuiszorg die het goedkoopste per uur is, het duurste uitpakt per patiënt. Lage uurprijs, lage scholing, vaak komen, weinig oplossen. Het conundrum van Veldhuijzen wordt alleen opgelost als zij kans ziet het zo te organiseren dat iedereen die ziek is en dat voorlopig blijft, vaak met meer dan één kwaal, een zorgraadgever krijgt. Die denkt voor jou en weet wat er te koop is.

Kostenreductie zal een illusie blijven zolang de oplossing alleen wordt gezocht in centraal gestuurde loketten, ook als die van de gemeente zijn, of bij de zorgverzekeraar in plaats van het Zorgkantoor. Geef iedere zorgzoeker buiten het ziekenhuis een wijkverpleegkundige die de situatie en de mensen leert kennen en helpt een plan te maken dat kan worden aangepast aan de ervaringen.

Nu wordt vaak een indicatie afgegeven die te ruim of te algemeen is. Geen wonder dat patiënten, die door de overheid voortdurend als klanten worden aangesproken, hun indicatie gaan ‘opvullen’. Begrijpelijk dat meestal langdurig overbelaste mantelzorgers ook eens een vervanger contracteren.

De miljoenenverspilling wordt pas opgelost als de illusie van marktefficiency in de langdurige zorg wordt losgelaten. En alles wordt gericht op wat patiënten en hun omgeving nodig hebben om iets van een normaal leven over te houden. Dan is er veel redelijkheid en offerbereidheid.