De wraak van Cor van der Laak, kritisch AVRO-lid

Leden van de omroepenverenigingen vrezen dat de identiteit van hun omroep verloren zal gaan als die fuseert met een andere omroep.

Een kritisch KRO-lid: „Als we samengaan met de NCRV, zeg ik op.”

Nooit meer iets van gehoord, verzucht Cor van der Laak in een oude uitzending van Koot & Bie. „De AVRO heeft mijn adviezen inzake beleidsvoorstellen en programma-ideeën sinds 1941, toen ik kritisch AVRO-lid werd, altijd naast zich neergelegd.”

Dertig jaar nadat Kees van Kooten voor het eerst in de huid kroop van het kritisch AVRO-lid, tevens televisiemaker voor de Haagse Bloemenbuurt, krijgt Van der Laak alsnog zijn wraak. De omroepen moeten eindelijk luisteren naar hun leden.

Omroepbedrijven willen fuseren. Twee weken geleden kondigden de omroepdirecteuren drie verlovingen aan. AVRO en TROS willen samen, net als KRO en NCRV, en BNN en VARA. De fusies moeten het bestel eenvoudiger maken. En goedkoper. Dat helpt wanneer de publieke omroep een kwart van zijn budget van 800 miljoen euro moet inleveren.

Maar fuseren gaat niet zo maar. Dat kan pas als de leden van de omroepverenigingen daarmee instemmen. „De leden zouden een fusie kunnen tegenhouden”, bevestigt het Commissariaat voor de Media. De algemene ledenvergadering is het hoogste orgaan binnen elke vereniging. Via door hen benoemde raden van toezicht controleren de leden het dagelijks beleid van de omroepen.

Voor alle omroepen is dit hét moment om de band met de leden aan te halen. Op feestjes voor de achterban wordt nu niet bezuinigd. De TROS komt vandaag bijeen in Burgers Zoo in Arnhem. Acht kilometer zuidelijker in stadion Gelredome, houdt de EO vandaag zijn jaarlijkse Jongerendag. Vorige week zondag vierde de VPRO zijn 85-jarig bestaan met een festival in Amsterdam. En een paar dagen daarvoor trakteerde de KRO zijn leden in Haarlem op een avondje theater met hoogtepunten uit de (KRO-)televisiegeschiedenis.

Stemmen die leden voor of tegen een fusie? Dat is een lastige keuze, blijkt uit een rondgang langs omroepverenigingen. KRO-leden vrezen dat de katholieke identiteit verwatert als zij samengaan met de protestantse NCRV. BNN-leden zijn bang dat een fusie met de VARA ten koste van jongerenprogramma’s. Leden van de kleine zelfstandige zijn bang dat hun omroep in de marge verdwijnt. VPRO, MAX en EO krijgen minder geld in een nieuw bestel.

Een stem vóór verandering is tegelijkertijd een doodvonnis, de laatste keer dat de leden zich kunnen laten gelden. In het regeerakkoord staat weliswaar dat „de omroepverenigingen en hun leden de pluriformiteit van het bestel waarborgen”, maar Den Haag wil de macht van de Hilversumse verenigingen drastisch inperken. Omroepbedrijven moeten de uitzendvergunning krijgen, daarmee de verenigingen op afstand plaatsend.

Minister Van Bijsterveldt (Media, CDA), die deze maand in een omroepbrief haar visie geeft op het bestel, kan verenigingen niet dwingen om te fuseren. Wel stelt zij vanaf 2016 slechts acht uitzendlicenties beschikbaar; twee daarvan zijn voor NOS en NTR, taakorganisaties zonder leden. Dat beperkt de macht van de verenigingen. Desalniettemin hebben de 3,5 miljoen leden van omroepen, bijna de helft van het aantal huishoudens in Nederland, een belangrijke stem in de discussie over toekomst van de publieke omroep.

De forse (financiële) eisen die TROS en AVRO bijvoorbeeld stellen aan hun mogelijke fusie lijken vooral bedoeld om de achterban gunstig te stemmen. „De leden vragen mij steeds waarom wíj moeten fuseren en bijvoorbeeld MAX niet”, zegt TROS-directeur Peter Kuipers. „Ik zeg dan dat wij als grootste omroepvereniging van Nederland een verantwoordelijkheid voor het geheel hebben. Maar ook dat wij niet de dupe mogen worden van fusies.”

Hetzelfde geluid klonk twee weken geleden bij de KRO. In de Stadsschouwburg in Haarlem hield de omroep een van de zeven regiobijeenkomsten van dit voorjaar. Die regio’s vallen (grotendeels) samen met de bisdommen. „Het zijn moeilijke tijden in Hilversum”, zei KRO-directeur Becking tegen het publiek. „Ik wil uw steun vragen voor de KRO. Hoe meer leden hoe meer KRO u houdt.” Maak uw buren lid, zei Becking. En uw familie en kennissen.

In de pauze greep een KRO-lid uit Amstelveen de kans zijn beklag te doen bij Becking over de fusieplannen. „Als u samengaat met de NCRV, zeg ik mijn lidmaatschap op. En de uitzendingen van KRO/RKK zijn ook niet meer wat ze geweest zijn.” Daarna ging de toekomst van de omroep naadloos over in de problemen in de katholieke kerk.

Kritiek op de identiteit van de publieke omroepen is van alle tijden. Jan van Cuilenburg, scheidend lid van het Commissariaat voor de Media, herinnerde vorige week bij zijn afscheidssymposium aan een onderzoek uit 1986. Toen werd al getwijfeld aan specifieke identiteit van de verenigingen; slechts 14 procent van de ondervraagden herkende toen iets van de identiteit in de programma’s.

De vraag is in hoeverre die 3,5 miljoen Nederlanders bewust lid zijn van een omroepvereniging. Niet iedereen is immers zo actief en betrokken als Cor van der Laak. „De ledenverenigingen zijn al jaren onderwerp van kritiek”, zei Eric van Stade, topman van SBS Nederland, op het symposium van het Commissariaat. „Veel leden zijn gewoon abonnee van een omroepblad. Ook bij fusies blijft de scheve verhouding bestaan tussen zendtijd en budget enerzijds en ledenaantal aan de andere kant.”

Ook de politiek lijkt af te willen van het ledencriterium. Martijn van Dam, Tweede Kamerlid voor de PvdA, zei naar aanleiding van de voorgenomen fusie van AVRO en TROS: „Zij willen: hoe meer leden, des te meer geld. Maar daar moeten we juist vanaf. Dat zou de omroepen nog sterker veranderen in marketingmachines die alleen maar bezig zijn met ledenwerven. De taak die je in het bestel hebt, daar zou het om moeten gaan.”

Wat dat betreft zou volgens Van Dam een van de „curieuze kantjes” van deze fusies – de bedrijven fuseren, de verenigingen blijven bestaan – een blessing in disguise kunnen zijn. „Als je op die manier het omroepbedrijf loskoppelt van de vereniging, zet je die laatste in wezen buiten spel. Wij verlenen licenties aan de omroepbedrijven. De verenigingen hebben er dan niets meer mee te maken.” In het denken over de publieke omroep, zou dat een majeure stap zijn, aldus Van Dam. „De positie van de leden verzwakt, dat lijkt me heel verstandig. Ik betwijfel of de AVRO en de TROS dat zo bedoelen.”