De rechter krijgt een slot op de deur

De tanks gaan eruit, een paar mijnenjagers en de transporthelikopters. Het kabinet schrapt de zorgbudgetten voor ernstig gehandicapten. En vermoedelijk ook wat sociale werkplaatsen, openbare bibliotheken, de nachtbussen, een stuk of zes omroepen, wat schouwburgen en kazernes. O ja, de ‘ecologische hoofdstructuur’ en vast ook een paar academische instituten. Verder ontslaat Rutte vele duizenden soldaten en ambtenaren.

En bij de rechtspraak komt er dus een stevig slot op de deur. Wie een zaak wil aanspannen moet volgend jaar eerst een fiks bedrag neerleggen. Zelf willen ze dat nog niet zo geloven, deze brave togadragers: een rechtspraak waar de burger niet meer naar toe kan. „Ach, het moet altijd nog door de Eerste Kamer”, zei een Utrechtse persrechter me berustend. Dáár zit immers traditioneel het geweten van de rechtsstaat. Die nemen toch altijd eerst de burgerrechten door voordat ze stemmen, nietwaar? De rechtspraak is verder zó gewend aan te veel werk, dat lege rechtszalen surrealistisch lijken. Toch zullen ook deze toga’s binnenkort een protestrondje rond de Binnenhofvijver lopen. Het recht wordt te duur.

Ook voor de burger leeft dit niet. Het debat gaat namelijk over griffierechten, een kostenpost waar weinigen van hebben gehoord. Totdat je die moet betalen, uiteraard. Dan ontdek je dat een oordeel van de rechter over een parkeerboete nu al net zo hoog is als de boete zelf. Hetgeen velen overigens niet van de rechter afhoudt. Onrecht is immers een emotie – geschokt vertrouwen dat hersteld moet worden. Of althans een ontmoeting met een heuse rechter moet opleveren. Een onafhankelijk iemand die tegen je zegt „en hiermee moet u het doen”. Zodat je de nederlaag leert slikken en mokkend weer verder kan.

Het kabinet wil de rechtspraak nu kostendekkend maken: wie de rechter wil spreken moet er zelf voor betalen. Daarmee is de rechtspraak dus geprivatiseerd. Politiek een monumentale stap – in de verkeerde richting. Gelijkgeschakeld met het wegrestaurant en de benzinepomp.

Het profijtbeginsel in de rechtspraak ziet er straks zo uit. De deur naar de rechtbank gaat pas open als er eerst 500 euro is gelapt. En voor het gerechtshof is de entree voortaan 1.250 euro. Als u verliest vergoedt u de griffiekosten van de tegenpartij. Het procesrisico is dus al meteen 1.000 euro of 2.500 euro. Uw eigen kosten komen daar nog bij, voor u zelf, voor een advocaat.

Gaat u dan nog bezwaar maken tegen de heffing op uw huis, de aanslag op uw inkomsten? Probeert u tegen dat tarief bij uw debiteuren een vordering van een paar honderd euro nog te innen? Een betere alimentatie te eisen? De verlaging van uw WW-uitkering ongedaan te maken? Het kabinet ziet u liever géén beslag leggen op dure togatijd – en u zult zoveel mogelijk wegblijven. Ook als u gedagvaard wordt. Niet verschijnen en geen verweer voeren lijkt dan goedkoper. Maar als u verliest moet u wel de hoge griffierekening van de winnaar vergoeden.

Deze week leverde de beroepsvereniging van de rechters en officieren, de NvVR, z’n commentaar in op het wetsvoorstel. Eigenlijk viel het me een beetje tegen. Natuurlijk, er stond in dat het voorstel onredelijk is, niet onderbouwd, niet verantwoord en dat de rechters er ‘ernstige bezwaren’ tegen hebben. Alle argumenten werden netjes opgesomd. Dat toegankelijke rechtspraak essentiële infrastructuur vormt. Een waarlijk collectief goed waar iedere burger zekerheid voor terugkrijgt in de vorm van precedenten. Dat het recht voor evenwicht en stabiliteit zorgt. Maar dan moet je het wel eerst kunnen en mogen gebruiken.

Dat 1.000 euro procesrisico juist onrechtmatig en onbehoorlijk gedrag bevordert, onder meer van de overheid. De nationale ombudsman constateert nu al dat de overheid pas zichzelf controleert als de burger bezwaar aantekent. Veel overheidsbeslissingen komen uit een computer, nietwaar. Wie corrigeert dat, als een bezwaarschrift 1.000 euro kan kosten? Wie in dat bouwwerk een zo hoge drempel legt, knevelt de burger, moedigt wanbetalers aan en biedt overheden vrij spel. Eigenrichting is dan een stuk goedkoper.

Folkert Jensma

Reageer via nrc.nl/rechtenbestuur