De boekwinkels proberen zich opnieuw uit te vinden

De traditionele boekhandel dreigt het af te leggen tegen de boekverkopers op internet. Steeds meer winkels moeten de deuren sluiten.

Het is dringen in de Rotterdamse boekhandel de Balustrade. De derde verjaardag van de kleine winkel in Delfshaven is tegelijk de aftrap van de ‘definitieve uitverkoop’. De eigenaren hebben boodschappenmandjes bij Albert Heijn geleend, die de klanten nu volladen. Wie meer dan twintig boeken koopt krijgt 50 procent korting.

„Had het maar elke dag zo vol gestaan hè”, grapt een klant naar Christine Bosch. Zij en haar echtgenoot Folco de Jong openden de zaak in 2008, net toen de crisis begon. Een winkel met een breed assortiment moest het worden, met medewerkers die dat assortiment goed kenden. Met – mede uit ruimtegebrek – van alle genres alleen het beste. Van bestsellers waren de twee niet vies, maar die lagen niet in een top-tien op tafel. „Veel verkoop hebben we daar niet door gemist”, zegt Bosch. „De mensen kwamen toch al te weinig binnen.” De winkel draaide quitte maar heeft nooit een volwaardig loon opgeleverd. Nu is het spaargeld op.

De Balustrade is een van de vijf boekhandels die de afgelopen maanden hebben aangekondigd te moeten sluiten, terwijl het totaal aantal boekhandels al jaren heel stabiel was. Gevreesd wordt dat dit slechts het begin is. Vorig jaar daalde de omzet van de boekhandels met 3,5 procent tot 619 miljoen euro. Dit jaar is de daling al 4,4 procent (zie grafiek). „Als dit zo doorgaat zullen de komende twee à drie jaar zo’n honderd tot honderdvijftig vooral kleinere boekhandels moeten sluiten”, zegt Ari Doeser, directeur van de Koninklijke Boekverkopersbond.

„Toen de boekhandels de omzet vorig jaar zagen dalen, dachten ze: dat maak ik met de feestdagen in december wel weer goed. Dat lukte niet. Toen dachten ze dat de boekenweek [in maart, red.] het herstel zou brengen. Die liep wel, maar niet goed. Nu kunnen ze nog in de kosten snijden, maar zonder omzetgroei wordt het heel moeilijk.” Doeser verwacht niet dat er dit jaar nog nieuwe winkels geopend worden.

Als oorzaak noemen boekhandelaren en brancheorganisaties als eerste de economische crisis. „Opvallend veel verschillende retailmarkten tonen sinds begin dit jaar een omzetdaling, van klein huishoudelijk tot optiek”, zegt Mirjam Hemker, consultant bij marktonderzoeksbureau GfK. Zij denkt dat daarnaast het gebrek aan nieuwe bestsellers meespeelt. „De Millenniumtrilogie, een boek van Dan Brown of een deel van Harry Potter kunnen een jaar goedmaken, maar die zijn er dit jaar niet.”

Maar er worden ook structurele oorzaken aangewezen: de groeiende concurrentie van internetboekwinkels, het e-book en ja, ontlezing.

„Het klassieke boekhandelmodel atrofieert”, vat schrijver Marcel Möring de ontwikkelingen samen. Hij heeft zojuist een stuk of twintig klanten in De Balustrade voorgelezen uit zijn nieuwste roman. „Ik besteed vele duizenden euro’s per jaar aan boeken en kom daarvoor bijna de deur niet meer uit.” Voor Nederlandse werken gaat hij de stad in, de rest bestelt hij via internet.

Bol.com is de grote concurrent van de ‘fysieke’ boekhandel. De internetwinkel is goed voor meer dan 80 procent van de boeken die Nederlanders via internet kopen. „Terwijl de totale boekenmarkt voor het tweede jaar in de min staat groeien wij met meer dan 10 procent”, vertelt directeur Daniël Ropers. Exacte bedragen noemt hij niet. „Daaruit moet je concluderen dat de consument zijn gedrag verandert. Je moet de lezer serieus nemen. Als hij de digitale winkel prettiger vindt, is dat zijn keuze. Ik durf te beweren dat er veel minder gelezen zou worden zonder Bol.com.”

Digitale boeken voor e-readers maken in Nederland nu slechts 1,5 procent van de markt uit, maar alle boekverkopers houden rekening met een sterke groei. „We moeten absoluut gaan bekijken hoe we daarmee moeten omgaan”, zegt Matthijs van der Lely, directeur van boekwinkelketen Selexyz. Volgens hem moeten boekhandels een „multichannel-aanbod” hebben: papieren boeken zowel in de winkel als via de website, en digitale boeken die zowel in de winkel gedownload kunnen worden als via de site.

„De winkel moet een ontmoetingsplek zijn, een bron van inspiratie. Je moet er kunnen koffiedrinken, er moet personeel zijn dat je goed adviseert. Internetwinkels raden je ook titels aan, maar dat is alleen op basis van een algoritme. Een boekverkoper kijkt je in de ogen en kan ook wat controlerende vragen stellen over je belangstelling.” Eén zorg heeft hij nog wel: „Ik moet nog bedenken hoe we voorkomen dat wij alleen een etalagefunctie hebben en mensen het boek dat ze bij ons gezien hebben ergens anders downloaden.”

Volgens directeur Doeser van de Boekverkopersbond zullen boekhandels „zich veel meer moeten uitsloven om klanten binnen te halen”. Hij merkt dat „de consument zo druk is met andere vrijetijdsbestedingen dat het boek in de verdrukking komt”.

Dat ziet ook Eppo van Nispen tot Sevenaer, directeur van de Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek. „Je pakt minder snel een boek dan vroeger, toen er verder alleen Nederland 1 en 2 en de radio waren.” Hij bestrijdt dat er sprake is van ontlezing: „Mijn kinderen lezen zich te pletter; al die smsjes op hun mobiel.” En hij benadrukt dat er ook boekhandels zijn die „fantastisch” draaien. „Het is een ander tijdperk waar iedereen aan moet wennen.”

Boekhandel De Balustrade heeft een maand uitgetrokken voor de uitverkoop. „Maar als het zo druk blijft, zijn we veel sneller leeg”, zegt Christine Bosch. „Misschien is het over tien jaar allemaal uitgekristalliseerd en kunnen we een andere winkel overnemen.” Nu gaat het paar een baan zoeken. ‘Iets’ in het boekenvak.