Twee utopieën, één bloedbad

Oost-Europa was het toneel van de sovjet-terreur én van de Holocaust. Timothy Snyder schreef de eerste alomvattende geschiedenis van de bloedlanden.

‘Bloedlanden’. Zo doopte Timothy Snyder de staten die in de twintigste eeuw verpulverd zijn tussen Hitlers nazi-Duitsland en Stalins communistische Sovjet-Unie. „Pas na de val van de Muur kregen we toegang tot deze gebieden, de documenten, de mensen en hun herinneringen”, zegt Snyder. Hij is in Nederland vanwege de vertaling van zijn boek.

Veertien miljoen mensen werden op deze Europese killing fields tussen 1933 en 1945 op last van de overheid vermoord. En dan laat Snyder de ‘gewone’ oorlogsslachtoffers op het slagveld van de Tweede Wereldoorlog nog buiten beschouwing. Estland, Letland, Litouwen, Wit-Rusland, Oekraïne, Polen en West-Rusland waren in die jaren eerst het toneel van hongersnood en vervolgens van massamoord. In 1933 stierven 3,3 miljoen Oekraïners de hongerdood door Stalins wrede landbouwpolitiek: zij kwamen om bij de met geweld afgedwongen invoering van het systeem van collectieve staatsboerderijen.

De Duitsers overtroffen dat vervolgens ruimschoots met etnische zuiveringen, het doodhongeren van 3 miljoen krijgsgevangenen en de moord op 6 miljoen Joden door executie en vergassing. In 1945 verdween het territorium van de Holocaust achter het IJzeren Gordijn, en zo vervaagde de geschiedenis. Tot de val van de Muur in 1989 beperkte de Duitse Vergangenheitsbewältigung zich tot West-Duitsland. In Oost-Europa had het communisme een eerlijk onderzoek naar de grootste Europese genocide onmogelijk gemaakt.

„De hele Holocaust vond plaats achter het IJzeren Gordijn”, zegt Snyder. „Ik heb zelf onderzoek gedaan. Maar mijn boek steunt vooral op onderzoek van Russen, Oekraïners, Polen en Duitsers die de laatste vijftien jaar in de archieven hebben gewerkt. Dit was het gebied waar de nazi’s hun beulswerk deden. Wil je de Europese geschiedenis begrijpen, dan moet je het verhaal dáár plaatsen waar het zich voltrok.”

U trekt opmerkelijke parallellen tussen nazisme en communisme.

„Je kunt de geschiedenis alleen begrijpen door die systemen naast elkaar te zetten. Weinigen realiseren zich bijvoorbeeld dat de Sovjets in de jaren 30 veel meer mensen hebben gedood dan de Duitsers. In augustus 1939 hadden de Sovjets al miljoenen slachtoffers gemaakt bij de georganiseerde hongersnood in Oekraïne, terwijl de Duitsers toen nog maar enkele duizenden doden op hun geweten hadden. Anderzijds dacht men vroeger dat de Stalin-terreur zo alles bij elkaar meer slachtoffers had gekost dan de naziterreur, maar dat de nazi’s erger waren vanwege hun racistische motieven. Nu weten we dat de Duitsers meer doden op hun geweten hebben dan de Russen. En de meeste mensen beseffen niet dat ook de Sovjets etnisch hebben gemoord. Men dacht dat de terreur van 1937 vooral een partijzuivering was, een poging om van Stalins politieke tegenstanders af te komen. Maar Stalin heeft in die jaren 250.000 mensen laten executeren op puur etnische gronden. Zo werden er grootschalige campagnes tegen de Polen gevoerd. Stalin liep hierin op de Duitsers vooruit.”

De Duitsers wilden de lokale bevolking in Oost-Europa laten verhongeren om Lebensraum te scheppen voor Duitse boeren. De Russen veroorzaakten een hongersnood om de graanschuur van Oekraïne voor zichzelf te exploiteren.

„Voedsel was voor beide ideologieën enorm belangrijk. Dat voedsel werd geproduceerd op een en dezelfde plek: in de Oekraïne. Stalin en Hitler braken de wil van het volk met honger. Stalin wilde Oekraïne moderniseren door de bouw van grote staatsboerderijen. Onwillige boeren werden uitgehongerd en gedeporteerd. Vervolgens gebruikten de Duitsers diezelfde kolchozen als werkkampen voor de slavische Untermenschen. Honger werd in dit gebied dus twee keer kort achter elkaar als wapen ingezet. Oekraïne had de pech dat het voor beide partijen de graanschuur was. Voeg daarbij twee megalomane visioenen. De Russen wilden hun land in sneltreinvaart industrialiseren. De Duitsers wilden van Oekraïne een immense pastorale kolonie maken.

Er waren niet alleen overeenkomsten, er was ook duidelijke beïnvloeding en samenwerking, beschrijft u in uw boek.

„Die interactie begon met het Molotov-Ribbentrop-pact uit 1939 [toen de Duitsers en de Russen in een geheim protocol Oost-Europa onderling opdeelden – LS]. Dat verdrag, dat vier staten heeft vernietigd, vormt het begin van de Tweede Wereldoorlog. Het bracht de Oosteuropese Joden onder Hitlers handbereik. In Duitsland zelf waren helemaal niet zoveel Joden. Velen waren al geëmigreerd vanwege de vervolgingen. Met de bezetting van West-Polen hadden de Duitsers er opeens twee miljoen Joden bij. Toen is het nadenken over de vernietiging begonnen.”

Er is ook een overeenkomst in de behandeling van krijgsgevangenen.

„De Duitsers hebben 3 miljoen krijgsgevangenen laten creperen. Maar er wáren zo veel krijgsgevangenen omdat Stalin zijn generaals geen toestemming gaf om zich over te geven of zich terug te trekken. Of neem de situatie in de stalinistische kampen. Van 1941 tot 1943 stierven er een half miljoen mensen in de Goelag, omdat er door de oorlog geen voedselbevoorrading meer was. Ze stierven dus dankzij de Duitsers, maar de Russen hadden hen daar opgeborgen. Ook dat zijn slachtoffers van de interactie tussen beide systemen.”

Hoe kan het dat twee dictators in Europa op hetzelfde moment zulke krankzinnige ideologieën ontwikkelden?

„De Eerste Wereldoorlog, die zoveel langer duurde en zoveel verschrikkelijker was dan iedereen had verwacht, heeft deze doos van Pandora geopend. Het stierf van de krankzinnige ideeën en utopieën. In 1919 waren er allerlei avonturiers als Hitler en Lenin. Dat een of twee van die gekken aan de macht is gekomen, verbaast me niet echt. De economische Krach van 1929 heeft Hitler enorm geholpen. Net toen de nazi’s uit beeld dreigden te raken, werden ze gered door de depressie. Hetzelfde gebeurde met Stalin, die in 1929 net met zijn economische vijfjarenplannen was begonnen. Zijn staatsindustrialisatie leek hem gelijk te geven: het kapitalistische Westen was immers in elkaar aan het storten.”

De bevolking van Oost-Europa moest steeds kiezen tussen twee kwaden. Nu worden ze zowel voor de Russen als voor de West-Europeanen collaborateurs.

„Alle inwoners van de bloedlanden, vooral de joden, probeerden te begrijpen hoe ze het beste konden overleven. Natuurlijk waren er mensen die uit volle overtuiging collaboreerden, maar dat was een kleine minderheid. Om de collaboratie te begrijpen, bijvoorbeeld in de Baltische landen, moet je niet vergeten dat de Sovjet-Unie die staten in 1940 heeft vernietigd. De woede daarover konden de Duitsers uitbuiten door Baltische politici te trainen. Je kunt de Duitse bezetting van Letland, Estland en Litouwen niet los zien van de Sovjet-bezetting die daaraan voorafging. . De Russen hebben tienduizenden mensen uit de Baltische landen gedeporteerd. Een andere belangrijke oorzaak voor collaboratie was honger en doodsangst. Een groot deel van de collaborateurs werd gerekruteerd in de Duitse krijgsgevangenkampen, waar 3 miljoen mensen zijn gestorven. Daar zaten veel Oekraïners bij, die zich de hongersnood van 1933 nog levendig herinnerden. Mensen collaboreren omdat ze iets willen voorkomen. Dienst nemen bij de Duitse politie betekende dat je niet als dwangarbeider werd weggevoerd naar Duitsland, weg van je familie. Collaboratie betekende niet per se dat men het eens was met de Duitsers. Maar Oost-Europa gaat nog moeizaam met haar besmette verleden om. Je ziet er veel defensief gedrag en kwalijke afleidingsmanoeuvres. Bovendien zijn de Oosteuropeanen nog bezig met de verwerking van het communisme, voor hen een veel recentere herinnering.”

Antisemitisme is toch een hardnekkig verschijnsel in die landen? De Joden zijn dáár gedood.

„De meeste Joden waren nu eenmaal Oosteuropees. Ze woonden daar. De realiteit is dat dit gebied vóór de Holocaust 500 jaar het thuisland van de Joden was. Ik vind het een beetje West-Europese morele luxe om Oost-Europa de schuld te geven. Wíj hebben de Joden verdreven in de Middeleeuwen. Wij konden er ook wat van! Inderdaad was er in Oost-Europa een hoop alledaags antisemitisme, net zoals er racisme was in het Amerika van de jaren 30 van de vorige eeuw. West-Europa kon er trouwens ook wat van. Maar alle pogroms tegen Joden in de Russische geschiedenis bij elkaar opgeteld leveren minder doden op dan er op één dag in de zomer van 1940 door Duitse hand vielen. Dus de verklaring dat dit komt door het locale antisemitisme is lui en simplistisch. De Holocaust vond daar plaats omdat dat de politiek van de Duitsers was.”

Hoe kijkt u aan tegen de veroordeling van de Oekraïner Ivan Demjanjuk?

„Ik heb de zaak niet bestudeerd. Maar mensen realiseren zich niet dat de Duitsers meer moordtactieken hadden dan de Holocaust alleen. Demjanjuk zat in een krijgsgevangenenkamp. Dat betekent dat hij duizenden mensen heeft zien sterven van de honger. Dat is gruwelijk. Als jij of ik in die situatie hadden verkeerd en een kans hadden gekregen daar weg te komen, dan hadden we misschien ook alles gedaan wat ze ons bevolen hadden. Wij leiden onszelf om de tuin als we denken dat wij allemaal de juiste keuze gemaakt zouden hebben. Demjanjuk en mensen zoals hij hebben iets vreselijks gedaan en ik vind dat ze terecht moeten staan. Maar zij stonden helemaal onderaan de ladder. De enige mensen die nog lager stonden waren de Joden: die werden afgemaakt. Boven de Demjanjuks stonden de Duitse bewakers en het hele Duitse bestuursapparaat. Veel van deze bureaumoordenaars lopen nog vrij rond. Ik vind het vreemd dat Demjanjuk de enige is die voor de rechter staat. En ik vind het ook een beetje vreemd dat alle retoriek rond deze zaak over Oost-Europeanen gaat. De Holocaust was Duits beleid.”

Laura Starink