Heus, lezen helpt tegen ADHD

De boekenbranche zou juist ten onder kunnen gaan door nerveuze overconcentratie op e-books, apps en sociale media, vindt Joost Nijsen.

Getuige de reacties op de site van Boekblad is het hoofdredactioneel van NRC Handelsblad, onder de alarmerende kop ‘Het einde van het boek?’ ervaren als de zoveelste kapitteling van de boekenbranche. Het vak kampt met teruglopende omzetten en zou de naderende ondergang maar niet onder ogen willen zien. Hoewel ik, zelf actief uitgever, denk dat deze krant wel degelijk een reëel probleem aankaart, deel ik ook in de ergernis over de zoveelste aanval op het boekenvak door het hoofdredactioneel en door allerlei marketingprofeten.

De aarzelende aansluiting van uitgevers op nieuwe dragers als e-books en apps, waarvan we worden beschuldigd, is niet zozeer te verklaren vanuit gebrek aan innovatiebereidheid, maar uit behoedzaamheid ten aanzien van de content waarmee alle betrokkenen bij het boek, inclusief de schrijvers, hun brood moeten verdienen. Het is alleen maar verstandig dat de boekenbranche niet direct bij de opkomst van e-readers alle werken van hun schrijvers digitaal hebben verspreid, gezien de grote onduidelijkheden op het terrein van piracy en verdienmodellen.

Een ander deuntje betreft sociale media als Twitter en Facebook, waarvan het boekenvak geen gebruik zou maken, maar de meeste uitgevers en boekverkopers hebben die sociale media inmiddels toegevoegd aan hun marketinginstrumentarium. De tijd moet nog uitwijzen of het werkt.

Dát boekhandels de laatste tijd vervaarlijk verlaten ogen, zoals NRC stelt, en van de weeromstuit ook uitgevers zich gedwongen zien de tering naar de nering te zetten, is zorgwekkend – al worden wel veel boeken verkocht via internet. Ik vermoed dat er niet wezenlijk méér zal worden gelezen als morgen van alle boeken tegen lage prijzen een e-book beschikbaar komt. Je hoeft geen onderzoeker te zijn om waar te nemen dat het lezen van boeken fors terrein inlevert op andere vormen van vrijetijdsbesteding. Ik vrees dat de teruglopende honger naar boekenbezit en lezen alle generaties betreft. Daartoe dragen behalve slecht onderwijs en maatschappelijke, wetenschappelijke en culturele vervlakking vermoedelijk activiteiten bij als tv kijken, websurfen, mailen en sms’en, waarmee we allemaal zo druk zijn. Juist de tijdrovende omgang met de sociale media, waarvan iedereen zo veel redding verwacht, zou weleens kunnen bijdragen aan de erosie van lezen – en daarmee meteen ook de honger naar boeken.

Een oplossing bestaat gelukkig ook. De overheid en instellingen als de CPNB zouden de betekenis en de attractie van het lezen hernieuwd onder de aandacht moeten brengen. Lezen genereert rust, inzicht en kennis. Het stimuleert de verbeelding en draagt vermoedelijk zelfs bij tot begrip en tolerantie. Ik hoorde laatst dat mensen die lijden aan autisme of ADHD, beide gerelateerd aan een overdaad aan prikkels, gebaat kunnen zijn bij het lezen van boeken, ten koste van onrustige tijdsbestedingen als gamen, surfen en chatten. Inzicht en beleid in dit soort aspecten leidt eerder tot vollere boekwinkels dan een nerveuze overconcentratie op e-books, apps en sociale media.

Joost Nijsen is directeur van Uitgeverij Podium.