Het AIVD-dilemma. Hoe dieper de infiltratie, hoe vuiler de handen

Infiltrant van de AIVD en oud-leider linksextremisten. Foto: De Telegraaf

Infiltreren behoort tot de kerntaken van de AIVD. Maar is het nou echt de bedoeling dat een spion leiding geeft aan een linksextremistische knokploeg? Hoe vuil mogen de handen van de geheime dienst worden? Die vraag doemt op nu de tweede man van de Antifascistische Actie volgens De Telegraaf voor de AIVD werkte.

Zaterdag komt het dagblad met de eerste reportage van misdaadverslaggever John van den Heuvel over de belevenissen van de spion. In een filmpje, dat vanavond op Telegraaf.nl verscheen, onthult verslaggever Bart Olmer alvast dat de infiltrant op 12 april 1994 de demonstratie bij de installatie van het CP’86-raadslid Henk Ruitenberg organiseerde.

Het liep volledig uit de hand, daar in Zwolle. De nationalistische politicus werd met traangas belaagd en familieleden kregen klappen. De ME moest charges verrichten. “Een beetje gechargeerd zou je kunnen zeggen dat de demonstratie van destijds ingegeven was door de geheime dienst”, aldus Olmer. Vier jaar later werd CP’86 door de rechtbank Amsterdam ontbonden: de partij zou aanzetten tot discriminatie en geweld.

’s Avonds een journaaltje maken
De infiltrant zegt al 25 jaar voor de Nederlandse inlichtingendiensten te werken: eerst een regionale (RID) en daarna de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD). In die tijd klom hij op in de wereld van de dierenactivisten, antifascisten en antiglobalisten. Tot 2008 zat hij in het bestuur van de Antifascistische Actie (AFA), het best georganiseerde netwerk van extreemlinks. In het filmpje vertelt de spion, die ook werkzaam zou zijn als freelancejournalist, hoe dat allemaal in zijn werk ging.

“Je hebt een bovengrondse en een ondergrondse wereld. De ondergrondse wereld is gewoon heel moeilijk te pakken, omdat het echt individuen zijn die hooguit in groepjes van twee, drie werken”, legt hij uit. “Ook al probeer je voorzichtig te informeren van ‘wat weet jij van die en die actie’, dan krijg je er nog geen vinger achter.” Soms raakte hij aan de praat met mensen die bereid waren brandbommen te gooien tegen een farmaceutisch bedrijf. “Meteen als ik ‘s avonds thuiskwam maakte ik een zogenoemd journaaltje. Alles vanuit je geheugen, want je kon op een dag dat je op pad was met activisten nooit pen en papier pakken en doodleuk aantekeningen maken.”

Op verzoek van de AIVD werd de infiltrant nauw bevriend met Peter J., beter bekend als de Vegan streaker die de show van tv-presentator Paul de Leeuw op 15 maart 2008 verstoorde. De spion speelde informatie over gewelddadige plannen van J. door. ‘De biecht van de perfecte mol’, zoals De Telegraaf het relaas noemt, heeft mogelijk geen juridische consequenties. De infiltrant is namelijk nooit AIVD-werknemer geweest, hoewel hij wel een financiële vergoeding kreeg. De reden dat de spion uit de school klapt is volgens de krant erkenning. Nooit heeft hij over zijn belangrijke werk kunnen praten.

Hoewel de naam van de infiltrant door De Telegraaf werd gefingeerd, is inmiddels bekend dat het om de 50-jarige Paul Kraaijer gaat. Sinds augustus 2010 woonachtig in Paramaribo en werkzaam als hoofdredacteur van de nieuwssite Super-Suriname.com. De AFA heeft de rol van Kraaijer vrijdagavond sterk gerelativeerd. Kraaijer zou slechts in de jaren negentig enige tijd betrokken zijn geweest bij AFA-Zwolle. Een aantal keer trad hij op als landelijk perswoordvoerder, geeft AFA in een persverklaring toe. Ook schreef hij mee aan het AFA-blad Alert. Maar een leidende rol heeft hij nooit gehad, aldus AFA, die benadrukt dat de organisatie niet-hiërarchisch en geweldloos is. Van Kraaijer zegt AFA het laatste decennium niets meer vernomen te hebben. “AIVD-soep wordt wat AFA betreft weer eens niet zo heet gegeten als hij door De Telegraaf wordt opgediend.”

Geëigende methode van de AIVD
Reken er overigens niet op dat de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst het verhaal van Paul Kraaijer zal bevestigen. “Wij reageren niet op claims van mensen die beweren voor ons te werken”, laat woordvoerder Sander van Dam aan nrc.nl weten.

Het is volgens Van Dam beleid dat de dienst op dit soort nieuwsberichten nooit inhoudelijk commentaar geeft. Zowel om “bronnen” als “operationele werkwijzen” te beschermen. Aan een bron die zichzelf onthult in de grootste krant van Nederland valt natuurlijk weinig te beschermen. Daaruit kun je opmaken dat de “operationele werkwijze” beschermd moet worden. Het verhaal klopt dus? Dat ontkent Van Dam niet. Maar bevestigen wil hij het evenmin.

De AIVD-spion heeft volgens De Telegraaf zelfs AFA-afdelingen opgericht. Dat doet denken aan de Marxistisch-Leninistische Partij van Nederland (MLPN), een communistische groepering die Pieter Boevé, een agent van de toenmalige Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD), in de jaren zeventig voorzat. De redactie van het partijblad De Kommunist werd volledig bemenst door BVD’ers en Boevé liet zich fêteren door hoge partijbonzen in China. De echte leden stortten soms tot twintig procent van hun salaris in de partijkas. Een enkeling twaalf jaar lang.

Over de wenselijkheid van operaties waarbij de dienst zichzelf schuldig maakt aan illegale activiteiten wil Van Dam zich niet uitlaten, omdat lezers dan kunnen denken dat hij daarmee indirect het verhaal van De Telegraaf bevestigt. Bovendien zou het de werkwijze van de dienst onthullen. “En daarover mag ik niets zeggen.” Baalt de dienst van het nieuws? “Ik denk”, zegt Van Dam, “dat we er in dit gesprek niet uitkomen.”

AFA zit vooral rechtsextremen dwars
Dat de AIVD de AFA al jaren volgt is genoegzaam bekend. In februari 2010 waarschuwde zij nog alle gemeenten voor de werkwijze van de linksextremisten. Berichten over infiltratie zijn daarom niet verwonderlijk. Maar het nieuws dat iemand van de AIVD de AFA daadwerkelijk bestuurt roept vragen op over het maatschappelijk nut. Weegt de vergaarde informatie op tegen de schade die de AIVD-infiltrant als AFA-man aanricht aan de rechtsstaat? Is het niet een beetje raar dat de AIVD gemeenten waarschuwt voor gewelddadige acties die zijzelf indirect organiseert? Waar eindigt professioneel inlichtingenwerk en begint ambtelijke schizofrenie?

AFA is een goed georganiseerd en groot netwerk van linksextremistische activisten en anarchisten, dat bij gelegenheid gematigde burgers aan zich bindt. Bijvoorbeeld in het geval van anti-Wilders-campagnes. AFA haalt vooral het nieuws met tegendemonstraties bij manifestaties van extreemrechts. Acties die AFA laat uitvoeren door lokale sympathisanten, reljeugd en voetbalhooligans.

Afgelopen zaterdag kwam het nog tot een confrontatie in Enschede. Honderden AFA-aanhangers probeerden een zestigtal leden van de Nederlandse Volks-Unie (NVU) te belagen. De Mobiele Eenheid moest hard ingrijpen, maar kon niet voorkomen dat enkele NVU’ers door stenen geraakt werden.

Ook de manifestaties van het rechtsextremistische Voorpost uit Vlaanderen zijn verzekerd van AFA-bezoek. Meestal lukt het de autoriteiten om de AFA weg te houden van de legaal demonstrerende rechtsextremisten. Met als gevolg dat het geweld zich keert tegen de Mobiele Eenheid. Het wordt dan een sport om het politiekordon te doorbreken.

Laat Ze Niet Lopen, heet de AFA-werkgroep die dit soort acties tegen extreemrechts organiseert. Een naam die je letterlijk kunt nemen. Dependances van AFA bevinden zich in Arnhem, Amersfoort, Den Haag, Nijmegen, Utrecht en Amsterdam. Verder onderhoudt het nauwe banden met Vlaamse en Duitse organisaties. Het landelijk secretariaat is gevestigd in Nijmegen. De moderne AFA is in 1992 ontstaan vanuit de kraakbeweging, maar haar wortels gaan terug tot een breed actiefront uit 1932.

Ook Wilders is een doelwit
De AFA strijdt naar eigen zeggen tegen “verrechtsend overheidsbeleid”. De PVV beschouwt zij als fascistisch. Twee jaar geleden probeerde de AFA een partijbijeenkomst in Waddinxveen te verstoren, maar slaagde daar niet in. Op Wilderssluitookjouuit.nl wordt informatie verschaft over de permanente campagne tegen de PVV. “Samen in verzet tegen Wilders en zijn kabinet”, luidt de slagzin. Effectief is ook het bellen naar zaaleigenaren. Zodra NVU of Voorpost een bijeenkomst bekend maakt, waarschuwt de AFA de verhuurder voor mogelijke schade. Annuleert de zaaleigenaar de reservering, dan heeft AFA haar zin. En anders zorgt zij zelf voor de schade.

AFA agressor in confrontatie met rechtsextremisten
De AFA komt geregeld in het nieuws als club van vechtersbazen. Dat doet echter geen recht aan de intellectuele bezigheden. In de AFA-uitgave Alert worden doorwrochte artikelen van de antifascistische onderzoeksgroep Kafka overgenomen. Bijzonder is het archiefonderzoek naar het verleden van PVV-Kamerlid Raymond de Roon. Kafka stelt dat hij in de jaren zeventig lid was van een ‘extreemrechtse knokploeg’. Een kwalificatie die wat overtrokken is, maar past in de strategie: het in diskrediet brengen van rechtse politici.

Verder beschikt Kafka over talloze foto’s van extreemrechtse demonstranten. Identiteitsonthulling is namelijk een grote straf in het extremistische wereldje, waarin de meesten zich van schuilnamen bedienen. AFA gebruikt dus in haar activiteiten informatie van Kafka. “Maar meer dan samenwerking is er nooit geweest”, zegt een oud-medewerker van Kafka tegen nrc.nl. “Overigens vonden veel mensen bij Kafka, waaronder ikzelf, bepaalde afdelingen van AFA veel te radicaal, zoals de Amsterdamse afdeling, die zelfs intern geweld tegen dissidenten binnen AFA niet schuwde.”

De focus op extreemrechts gaat zo ver dat AFA frequent infiltreert in de groeperingen. Ook daarom is AFA een interessante bron voor de AIVD. Twee vliegen in één klap. Vaak wordt het beeld opgeroepen dat antifascisten zich verdedigen tegen agressieve rechtsextremisten. Maar de rollen zijn meestal omgekeerd, schrijft de AIVD in haar jaarverslag van 2008. De dienst verwijst naar een rechterlijke uitspraak dat jaar, waarin bevestigd wordt dat de AFA de agressor was bij een confrontatie in 2007 in Uitgeest. In het jaarverslag wordt de AFA gekenmerkt als bedreiger van de democratische rechtsorde.

Juist daarom zou een debat nuttig zijn. De dienst wil zich echter niet verdedigen. Toch zou ze goede argumenten kunnen hebben. Denk aan RaRa, de terreurgroep die in de jaren tachtig de ene na de andere Makro-vestiging in de brand stak. Het zou de BVD destijds een lief ding waard geweest zijn om daar een infiltrant te hebben. Ook als deze de benzine aan had moeten slepen.

Anders dan RaRa is AFA grijpbaar
Het niet-organisatorische karakter van RaRa maakte RaRa ongrijpbaar. Zelfs nadat de vermeende leider, René Roemersma, werd opgepakt, ging RaRa door met aanslagen. Op 13 november 1991 werd het huis van Aad Kosto, destijds staatssecretaris van Justitie, door een bomaanslag verwoest. “Het is een concept”, zei Roemersma in 2010 tegen het programma Andere Tijden. “Het is een idee en het heeft geen copyright. De enige continuïteit zat ‘m in de logica.” Het tegenovergestelde van de AFA: dat is een organisatie met een adres.

De AFA, dat moet ook gezegd, houdt het bij schoppen, slaan en stenen gooien: aanslagen behoren niet tot het repertoire. En zeg nou zelf: ligt u er wakker van dat extremisten met elkaar op de vuist gaan? Zou de groepering voornemens zijn tot radicalere acties, gericht tegen het openbaar bestuur, of daar kennis van hebben, dan had de AIVD met die infiltrant een uitmuntende informatiepositie. Zo bezien heeft de dienst uiterst pragmatisch gehandeld: beter dat extremisten ons volgen dan dat wij hen moeten volgen. Maar een vuile-handen-debat blijft wenselijk. Want voor principes moet je niet bij de gleufhoeden, maar bij de politiek en haar kiezers zijn.

Eerder in deze serie:
AIVD is 43 procent van bespioneerden kwijt
AIVD: Wilders zelf verantwoordelijk voor screening