Een kaketoe in de Alpen

De Vlaming Roelandt Savery was in de zeventiende eeuw hofschilder van de Habsburgse keizer Rudolf. In zijn geboorteplaats Kortijk is nu zijn veelzijdige werk te zien. Savery schilderde vaak dieren uit de menagerie van Rudolf, waaronder de dodo.

Het Broelmuseum in Kortrijk is een charmant, ogenschijnlijk wat ingedut instituut. Het is gevestigd in een fraai achttiende-eeuws herenhuis en toont, in zalen met ouderwets krakend parket, werken van regionale kunstenaars van heden en verleden. Tussen de middag sluit het van twaalf tot twee, een lunchpauze van een lengte die zelfs in Zuid-Europese landen zeldzaam is geworden. Van die middagsluiting is tijdelijk afstand gedaan nu een van de beroemdste zonen van de West-Vlaamse stad er wordt geëerd. De komende maanden toont het museum werk van de befaamde landschap- en dierenschilder Roelandt Savery, die in 1576 in Kortrijk werd geboren.

De expositie, die eerder in Praag was te zien, lijkt wel wat veel eer voor de stad die Savery al op vierjarige leeftijd verliet. Zijn familie ontvluchtte Kortrijk als gevolg van sociale en religieuze onrust, om zich uiteindelijk in Haarlem te vestigen.

Roelandt Savery leerde het schildersvak van zijn oudere broer Jacob en zou later furore maken in het Praag van de Habsburgse keizer Rudolf II. Na een jaar of tien aan het keizerlijke hof te hebben gewerkt, keerde hij terug naar de Nederlanden en vestigde zich in Utrecht, waar hij in 1639 stierf.

Zijn geboorteplaats speelt dus nauwelijks een rol in zijn leven en werk. Toch is het toepasselijk dat het Broelmuseum de tentoonstelling van een veertigtal schilderijen en tekeningen organiseert, want verrassend genoeg komt niet minder dan een kwart van dat aantal uit de eigen collectie.

De nadruk in de expositie ligt op Savery’s tijd in Praag. In 1603-04 kwam hij, midden twintiger, als ‘kamerschilder’ in dienst van het hof van de kunstlievende keizer Rudolf. Hoe hij deze prestigieuze positie heeft weten te bemachtigen is onbekend, maar zeker heeft zijn artistieke veelzijdigheid hem een handje geholpen. Zo was hij in staat tegemoet te komen aan Rudolfs voorkeur voor Pieter Bruegel (ca. 1525-1569). Een werk als Plundering van een dorp, met een gewemel van soldaten te paard die zich meester maken van de bezittingen van de bewoners van een besneeuwd boerendorp, weerspiegelt in compositie en motieven het werk van de oude meester. Misschien was het ook Savery’s talent voor het schilderen van bloemstillevens dat hem aan het hof de ideale opvolger maakte van de kort tevoren overleden stillevenschilder Joris Hoefnagel.

Savery’s vermogen tot het gedetailleerd en levendig uitbeelden van landschappen en vooral dieren, sloot in elk geval bij uitstek aan bij keizer Rudolfs belangstelling voor allerlei natuurfenomenen. Indrukwekkende Alpenlandschappen legde hij in opdracht van zijn broodheer vast, en de beroemde keizerlijke menagerieën leverden stof voor fantasievolle landschappen. Zo wordt bij Savery een Europees woud niet alleen bevolkt door herten en vossen, maar duiken er ook exotische dieren in op zoals aapjes en een kaketoe.

Een dier dat bijzonder tot Savery’s verbeelding moet hebben gesproken is de dodo. Van deze markante, waarschijnlijk al in de zeventiende eeuw uitgestorven loopvogel van het eiland Mauritius bezat Rudolf minstens één (levend of opgezet) exemplaar. Savery nam het wat logge en riant besnavelde dier op in werken voor de keizer, maar ook in latere landschappen.

In 1613 keerde de schilder terug in de Nederlanden. Zijn reputatie is altijd sterk verbonden geweest met het werk dat hij in Praag maakte, misschien ook omdat in Utrecht zijn artistieke faam ten onder dreigde te gaan door berichten over financieel wanbeheer en drankzucht. Toch blijken zijn latere schilderijen minstens zo aantrekkelijk als die uit Praag. Grijzige wolkenluchten boven landschappen maken nu plaats voor prachtige diepblauwe achtergronden waartegen de inventief vormgegeven flora en fauna afsteken.

Een voorbeeld daarvan is het schilderij Na de zondvloed (ca. 1620). Een fris en ongerept rotslandschap herbergt allerlei dieren, vooral vogels, die veelal in paren zijn weergegeven. Samen met de idyllische sfeer lijken ze te verwijzen naar de wederopbouw na de zondvloed, hoewel twee eekhoorntjes, hoog op een iele tak, er blijkbaar nog niet in geloven dat het hoogwater inderdaad zal wegblijven.

In de kunsthistorische literatuur is dit werk nog weinig bekend; het ontbrak bijvoorbeeld op de veel omvangrijkere Savery-tentoonstelling die 25 jaar geleden werd gehouden in Keulen en Utrecht. Schilderijen als dit, door het Broelmuseum nog in 2003 aangekocht, maken de tocht naar Kortrijk de moeite waard.

Roelandt Savery. Visionair hofschilder in Praag Broelmuseum, Kortrijk. T/m 11 sept. Di t/m vr 10-17u, z a en zo 11u-17u. Inl. savery.eu. Catalogus (uitg. Snoeck): 184 blz., € 29,-.