Pleegde Mladic genocide? Dat trivialiseert de gruwelen van Hitler

Door alles maar ‘genocide’ te noemen, zoals nu weer met de misdaden waarvan Mladic wordt verdacht, trivialiseren we gruwelen van Hitler, betoogt Ian Buruma.

Het is niet moeilijk om Ratko Mladic te haten. Zijn naam alleen al klinkt onheilspellend. Toen het hem nog goed ging, zo’n twintig jaar geleden, leek hij ook uiterlijk een bruut, een psychopaat met een stierennek en lichtblauwe varkensoogjes die zo voor zijn lol je vingernagels zou uittrekken. Hoewel hij dit nu ontkent, was de ‘Slager van Bosnië’ in 1995 verantwoordelijk voor de moord op meer dan zevenduizend Bosnische mannen en jongens van islamitische afkomst.

Behalve in bepaalde Servische kringen is zijn arrestatie reden voor algemene voldoening. Servië heeft aan respect gewonnen. Het lidmaatschap van de Europese Unie zal niet lang meer op zich laten wachten. Voormalige slachtoffers van Mladic, en hun familieleden kunnen zich troosten met het idee dat ze ten slotte toch enige gerechtigheid krijgen.

Niettemin rijzen bij het aanstaande proces tegen Mladic enige vragen. Ten eerste – waarom kan hij niet in Belgrado terechtstaan, in plaats van in Den Haag? Is het, ten tweede, werkelijk verstandig om hem behalve voor oorlogsmisdaden en ‘misdaden tegen de menselijkheid’ aan te klagen voor genocide?

Beide vragen tonen aan hoezeer we nog leven in de schaduw van het Tribunaal van Neurenberg. Daar werden de nazileiders berecht door rechters uit de landen die de oorlog hadden gewonnen. Gedacht werd, misschien met recht, dat de Duitsers zelf hun voormalige leiders niet adequaat zouden kunnen berechten. In Neurenberg vonden ze de nazimisdaden zo buitenissig en grootschalig dat nieuwe wetten werden geformuleerd, waaronder die van ‘misdaden tegen de menselijkheid’. Ook staten moesten verantwoordelijk worden gesteld voor hun misdaden. Daarom werd, in 1948, een ‘conventie tegen genocide’ ingevoerd.

De Shoah, of Holocaust, stond nog lang niet in het middelpunt van de oorlogsgeschiedenis. Toch werd de nieuwe wetgeving noodzakelijk geacht om te voorkomen dat een dergelijke gruwel ooit weer zou gebeuren.

Een probleem met genocide als juridisch begrip is het gebrek aan precisie. Het gaat om „daden die de intentie hebben een etnische, religieuze, raciale of nationale groep, ten dele of geheel, te vernietigen”. De nadruk ligt hier op ‘intentie’ en niet op het aantal slachtoffers. Mao Zedong was verantwoordelijk voor de dood van minstens veertig miljoen Chinezen, maar was het ooit zijn bedoeling om de Chinezen ‘als groep’ te vernietigen? Ik denk het niet. We weten wel dat Adolf Hitler het voornemen had om de Joden uit te roeien, tot en met het laatste kind. Massamoorden zijn in de geschiedenis niet zeldzaam, maar Hitlers plan voor absolute vernietiging was zo niet uniek, dan toch uitzonderlijk.

Het goede doel om iets dergelijks nooit weer te laten gebeuren, heeft ook minder fraaie gevolgen gehad. In onze ijver om lessen uit de historie te trekken, leren we soms de verkeerde lessen, of we verdraaien het verleden voor dubieuze doeleinden.

Ook de catastrofe in Srebrenica is niet helemaal los te denken van herinneringen aan de Tweede Wereldoorlog. Mladic zelf werd verteerd door haatgevoelens tegen de Duitsers. Zij hadden zijn vader vermoord. In de jaren negentig waren ze, in de ogen van Mladic, bezig om de Kroaten en de moslims op te stoken tegen de Serviërs. Ik vermoed dat het oorlogsverleden ook de Nederlanders parten heeft gespeeld. In de jaren veertig is tweederde van de Nederlandse Joden gedeporteerd. De meeste Nederlanders keken de andere kant op. Zoiets mocht nooit weer gebeuren. Deze keer zouden de Nederlanders zich laten zien van een andere kant. Als gevolg daarvan liet Dutchbat zich manoeuvreren in een onhoudbare positie. Nederlanders stonden weer hulpeloos tegenover een massamoord.

Genocide is in de laatste decennia de dwingendste reden geworden om militair in te grijpen in andere landen. Voor sommigen is het zelfs een plicht, maar wanneer kunnen we spreken van genocide? Medeoprichter Bernard Kouchner van Artsen Zonder Grenzen vond in 1970 dat het Westen moest ingrijpen in Nigeria. Daar werden de Ibo’s afgemaakt door het Nigeriaanse leger. Anderen zagen een vreselijke burgeroorlog. Die zou door een militaire ingreep van buitenaf waarschijnlijk alleen maar verergeren. Kouchner zag een Afrikaanse holocaust. Hij trok een rechtstreekse lijn tussen Lagos en Auschwitz. Daar waren zijn grootouders omgekomen.

Als we sommigen moeten geloven, leven we nog steeds in 1938, of in 1942, toen Hitlers verdelging van de Joden pas goed op gang kwam. Voor George W. Bush en zijn aanhangers in de hele wereld was 9/11 reden genoeg om een oorlog te beginnen. Door ons voortdurend te herinneren aan München, 1938, werd de indruk gewekt dat tegenstanders van de oorlog in Irak gelijkstonden aan laffe appeasers van Hitler. Saddam Hoessein was onze Hitler. We moesten ook militair ingrijpen in Darfur, om de genocide van Omar al-Bashir tegen te houden, om maar te zwijgen van Libië, waar we een genocide moesten voorkomen in Benghazi.

Het is soms mogelijk om mensenlevens te redden door militaire interventie. Misschien zou dit in Rwanda het geval zijn geweest. De Vietnamese invasie van Cambodja heeft een eind gemaakt aan de ergste terreur van de Rode Khmer.

Meestal komt van oorlog meer oorlog. Dit geldt zeker voor burgeroorlogen. Daar is het onderscheid tussen daders en slachtoffers – goed en kwaad – zelden erg duidelijk.

Alles wordt een stuk eenvoudiger als we de wereld alleen willen zien in zwart of wit. Het Mladic-proces zal deze perceptie waarschijnlijk versterken. Hij zal worden berecht voor genocide. Het Joegoslaviëtribunaal en het Internationaal Gerechtshof hebben allang besloten dat de Serviërs een genocidale oorlog hebben gevoerd tegen Bosnische moslims. Omdat Mladic’ ondergeschikte Radislav Krstic al wegens medeplichtigheid aan genocide is veroordeeld, zal Mladic ook wel voor de bijl gaan.

Dit is geen reden om een traan te laten om Mladic. Hij heeft zich schuldig gemaakt aan ernstige oorlogsmisdaden. Een proces, hoe problematisch ook, is meestal te verkiezen boven een moord, maar een veroordeling voor genocide kan dat – toch al vage – begrip nog modderiger maken. De Serviërs onder Milosevic, Karadzic en Mladic waren schuldig aan etnische zuivering. Hoe afschuwelijk dit ook is – het is niet hetzelfde als genocide. Als dat wel zo zou zijn, zouden Tsjechen en Polen die destijds op brute wijze Duitsers uit hun woonplaatsen hebben verwijderd, ook schuldig zijn aan genocide, om maar de zwijgen van de Israeliërs. Al te losse definities lokken meer interventies en dus meer oorlogen uit. Door ons telkens op het spook van Hitler te beroepen, trivialiseren we de gruwelijkheid van wat hij werkelijk heeft aangericht.

Ian Buruma is een Brits-Nederlandse schrijver.