Machtsvertoon om grote handelsbelangen

Bodemschatten onder de bevroren Noordpool worden door opwarming van de aarde langzaam toegankelijk. De Arctische landen zijn in een felle onderlinge strijd verwikkeld over de grenzen in het gebied.

Oorlog om de IJszee. Het zou een titel kunnen zijn van een bestseller van John Le Carré. Een spannend verhaal over een strijd tussen de oude grootmachten van de Koude Oorlog, tegen het decor van een permanent bevroren landschap.

Toch zou zo’n oorlog best eens meer realiteit kunnen zijn dan fictie. Uit via WikiLeaks gelekte Amerikaanse diplomatieke post blijkt namelijk dat Rusland steeds meer rekening houdt met het uitbreken van een militair conflict met de Verenigde Staten om de IJszee.

Admiraal Vladimir Vystosky, bevelhebber van de Russische marine, zei volgens zo’n bericht in 2008 dat „hoewel er nu vrede en stabiliteit is in de Noordelijke IJszee, niemand kan uitsluiten dat er een herverdeling van de macht zal plaatsvinden, indien nodig bewerkstelligd door een militaire interventie”.

Dat zou dan gaan om een oorlog om olie en gas. Onder de Noordpool bevinden zich volgens de US Geological Survey astronomische hoeveelheden, vermoedelijk eenvijfde van ’s werelds nog onontdekte voorraden. Lange tijd waren die reserves voor niemand interessant, verstopt onder een dikke laag ijs. Maar door het smelten van het poolijs en het beschikbaar worden van modernere technologie worden die langzaam maar zeker toegankelijk.

De afgelopen jaren heeft dat al tot de nodige spanningen geleid. De vijf Arctische landen (Rusland, de VS, Canada, Noorwegen en Denemarken, via Groenland) maken volgens internationaal recht alle aanspraak op een deel van het gebied. Dat gaat dan om het gebied buiten de Economische Exclusieve Zones van de Arctische landen (daarbinnen staat het de landen vrij om te doen wat ze willen.) Over die verdeling is het laatste woord nog niet gesproken. Rusland, Canada, de VS en Noorwegen hebben bij de VN allemaal claims ingediend, die soms op gespannen voet staan met elkaar. Ook het kleine Denemarken eiste deze maand voor het eerst officieel een deel op. Zelfs China lijkt sinds kort te willen meedoen aan de rechtenrace, hoewel het niet aan het Poolgebied grenst. En over de grenzen tussen landen onderling, binnen de exclusieve economische zones, zijn ook nog niet alle problemen de wereld uit.

Binnen de zogeheten Arctische Raad, waarvan Nederland wegens handelsbelangen waarnemend lid is (als het poolijs smelt, ontstaan er nieuwe handelsroutes), wordt al een paar jaar koortsachtig gediscussieerd over een diplomatieke oplossing voor het conflict. De laatste keer was begin mei in het plaatsje Nuuk in Groenland, waarbij de VS zich plotseling opvallend assertief opstelden. Voor deze bijeenkomst was speciaal minister Clinton van Buitenlandse Zaken overgekomen.

Ondertussen worden de claims ook fysiek kracht bijgezet, bijvoorbeeld door Rusland dat met Toepolev-bommenwerpers geregeld ‘verkennende’ vluchten uitvoert boven de Noordelijke IJszee. In 2007 had Rusland in feite al het startschot gegeven voor de ‘Nieuwe Koude Oorlog’ door met een onderzeeër een Russische vlag op de bodem van de zee te plaatsen. Canada reageerde woedend en kondigde aan militaire bases te gaan bouwen in zijn deel van de IJszee. Onlangs sloot Rusland een akkoord met Frankrijk over de verkoop van vier Franse oorlogsschepen. Analisten wijzen er op dat die ook goed inzetbaar zijn in het Arctische Zeegebied.

Onder al dat geweld maken milieubewegingen zich grote zorgen. Een ongeluk in het Poolgebied zoals dat in de Golf van Mexico zou catastrofaal zijn, omdat de zee negen maanden van het jaar is dicht gevroren en het er gedurende die tijd aardedonker is. Dat zou reddingswerkzaamheden vrijwel onmogelijk maken. Op Groenland vrezen de oorspronkelijke bewoners dat hun traditionele levenswijze in gevaar komt als het land plotseling overspoeld wordt door buitenlandse (westerse) oliemannen.