Depressie is het grootste gevaar in VN-cel

Mladic treft in Scheveningen een huis van bewaring met een humaan regime. Binnen de gevangenismuren beschikken de gevangenen over relatief veel vrijheid.

Het VN-cellenblok in de gevangenis van Scheveningen is de enige plaats waar het vredesakkoord van Dayton (1995) werkt: hier leven Serviërs, Kroaten en moslims vreedzaam met elkaar.

Met de komst van de voormalige Bosnisch-Servische generaal Ratko Mladic telt het VN-cellenblok nu 37 gevangenen. De eerste gevangene in het VN-cellenblok was kampbewaker Dusko Tadic in april 1995. Sindsdien hebben hier meer dan 160 verdachten vastgezeten.

Het VN-cellenblok is alleen een huis van bewaring, waarin verdachten worden opgesloten in afwachting van hun definitieve veroordeling door het Joegoslaviëtribunaal. Hun eventuele straf zitten veroordeelden uit in een buitenlandse gevangenis. In Scheveningen gelden de penitentiaire regels van de Verenigde Naties, die ongeveer gelijk zijn aan de Nederlandse.

De gevangenen zijn geen „doorsnee verdachten”, zei voormalig gevangenisdirecteur Tim McFadden een paar jaar geleden in een interview met NRC Handelsblad. De meesten zitten jarenlang in voorarrest. In die tijd willen de gevangenisautoriteiten hun „een menswaardig bestaan” geven.

Het VN-cellenblok bestaat uit een aantal verdiepingen met cellen op iedere afdeling. De gevangenen hebben een cel van vijftien vierkante meter met bed, bureau, kledingkast, douche, wc, wasbak, koffiezetapparaat, radio, tv en pc. Gemiddeld brengen ze twaalf uur per dag door in hun cel. Om zeven uur ’s ochtends – in het weekend om negen uur – gaat de celdeur open en krijgen de gevangenen hun ontbijt, daarna kunnen ze vrij rondlopen op hun afdeling. Rond het middaguur moeten ze weer terug naar hun cel, voor een wisseling van de wacht en de lunchpauze van de VN-bewakers.

Wanneer een verdachte niet in de rechtszaal zit aan het Churchillplein in Den Haag, bereidt hij zich in Scheveningen voor op het proces, heeft overleg met zijn advocaat of neemt deel aan cursussen – vooral Engels en computercursussen zijn populair. Hij kan zijn tijd doorbrengen in zijn eigen cel of in gemeenschappelijke ruimten. Er is een zaal waar de gedetineerden kunnen tennissen, voetballen en volleyballen. Ze kunnen schilderen, kleien, schaken, darten, musiceren en koken.

In de VN-eenheid is een bibliotheek, er zijn internationale kranten en de gevangen hebben – beperkt – toegang tot internet. Gevangenen mogen een kanarie houden als ze dat willen. Per dag mogen ze een uur met hun afdeling in de buitenlucht wandelen op de binnenplaats. De gevangenen kunnen altijd een dominee, priester of imam bezoeken. Er worden religieuze bijeenkomsten en feesten georganiseerd. Er is taart wanneer een gevangene wordt vrijgelaten. De Amerikaanse jurist Julian Davis Mortenson bezocht in 2006 het cellencomplex aan de vooravond van de vrijlating van een Bosnische moslim. Hij zag, zo schreef Mortenson in het onlinetijdschrift Slate, vijf mannen taart eten van een kartonnen bordje met in het midden Slobodan Milosevic. De oud-president van Servië vierde de vrijlating van een moslim.

In de gevangenis hoeven de familieleden zich niet strikt aan de bezoektijden te houden. En voor gevangenen die hun vrouw of vriendin op bezoek krijgen zijn er speciale kamers met bedden. Bewakers kunnen door een glazen wand zien wat er in die kamers gebeurt, „maar als gevangenen de liefde bedrijven, wordt er niet gekeken”, aldus McFadden. „Het is geen peepshow.”

De gezondheid van de gevangenen wordt streng gecontroleerd. Bij aankomst wordt een medisch onderzoek gedaan. De gegevens hiervan zijn vertrouwelijk, maar de rechters kunnen ze in het belang van de rechtszaak opvragen. Dat zou het geval kunnen zijn bij het proces tegen de 69-jarige Ratko Mladic, want zijn advocaat Milos Saljic heeft gezegd dat zijn cliënt te zwak is om terecht te staan. De rechtbank in Belgrado vonniste dat Mladic wel fit genoeg was om te worden uitgeleverd aan het VN-hof.

Volgens de statuten van het tribunaal moet de verdachte fysiek en psychisch gezond zijn om de rechtszaak te volgen. Bij verdachten met een zwakke gezondheid wordt het aantal zittingsdagen per week beperkt en ook het aantal uren per dag.

In het VN-cellencomplex komt twee keer per week een huisarts langs. Indien nodig worden gevangenen behandeld in het Haagse Bronovo ziekenhuis.

De geestelijke gezondheid wordt bewaakt door een klinisch psycholoog die wekelijks komt. En vijf dagen per maand kunnen de gevangenen terecht bij een psychiater. Door de onbepaalde tijd die verdachten hier in voorarrest doorbrengen, zijn depressies onder de gedetineerden een veelvoorkomend verschijnsel.

Bij de indeling van de cellen wordt geen onderscheid gemaakt tussen etniciteit of stand. „In de gevangenis hebben wij het nieuwe Bosnië gebouwd”, zei Mirjan Kupreskic, de Bosnische Kroaat die van 1997 tot 2001 in de VN-gevangenis verbleef. „Serviërs, Kroaten en moslims, we gingen allemaal goed met elkaar om. Er waren geen conflicten.” Bij de indeling wordt wel rekening gehouden met de verschillende rechtszaken, om informatie-uitwisseling te voorkomen kan het soms nodig zijn om verdachten te scheiden.