De IJszee lokt, maar Shell is huiverig

Onder het Russische deel van de Noordelijke IJszee ligt een schat aan olie. Een akkoord tussen BP en het Russische Rosneft om die te gaan ontginnen, liep onlangs plotseling stuk. Shell ruikt kansen, maar de relatie met de Russen is moeizaam.

Zou Shell zijn spionnen al naar de ijzige Karazee gestuurd hebben? De oliemaatschappij zal je er met geen woord over horen. Bedrijfsgeheim. Concurrentiegevoelige informatie. Maar kenners van de olie-industrie zeggen dat Shell wel gek zou zijn als het dat niet heeft gedaan. Sterker, zeggen zij, ga er maar vanuit dat ze er allang zitten.

Want in die Karazee, onderdeel van het Russische deel van de Noordelijke IJszee, valt sinds kort wat te halen. Anderhalf biljoen dollar aan olie grofweg, op basis van de huidige prijs. BP, de concurrent uit Groot-Brittannië, zou hier tot voor kort samen met het door het Kremlin geleide Rosneft naar deze fabelachtige voorraden gaan boren.

Maar BP zag zijn overeenkomst twee weken geleden plotseling aan scherven vallen, wegens een rare ruzie met de aandeelhouders van een andere joint venture van BP in Rusland, TNK-BP. En dus ruiken de andere oliegiganten kansen. Shell, maar ook Exxon en Chevron, hebben al voorstellen gedaan, zei Rosneft onlangs. Shell zelfs terwijl de onderhandelingen met BP nog liepen.

Shell zal dat, zoals gezegd, nooit officieel bevestigen. „Over lopende onderhandelingen laten wij ons nooit uit”, zegt een woordvoerder. Maar duidelijk is wel dat er druk gemanoeuvreerd wordt. Vorige week lekte uit dat topman Peter Voser in Moskou een ontmoeting heeft gehad met Igor Setsjin, de Russische vicepremier en oud-topman van Rosneft, die er, nu als gewoon bestuurslid, de facto nog altijd de scepter zwaait. Er zouden „constructieve gesprekken zijn gevoerd over samenwerking op het gebied van exploratie”, zei Shell. Russische media meldden dat alléén Shell voor een gesprek was uitgenodigd. Zelfs premier Vladimir Poetin zou warmlopen voor een overeenkomst.

Duidelijk is ook dat de strijd om de schatten van de IJszee nu eigenlijk pas echt is losgebarsten. Tot voor kort werd die ‘Nieuwe Koude Oorlog’ (zie kader) vooral gevoerd met bommenwerpers die ‘verkennende’ vluchten uitvoerden boven het gebied en met ultramoderne onderzeeërs die op de bodem van de oceaan driekleuren plantten. Maar in de schaduw van deze toch vooral symbolische daden zijn internationale oliemaatschappijen al heel concreet bezig zich te positioneren en voorbereidingen te treffen voor de eerste boringen, zo laat de BP-affaire en de fall-out daarvan zien. Dat gebeurt uiteraard in alle Arctische landen, maar bovenal in Rusland.

„Het gaat heel snel nu”, zegt Geert Greving, voorzitter van de Dutch Trade Board, het overleg tussen de Nederlandse Staat en het Nederlandse bedrijfsleven inzake Rusland. Greving is nauw betrokken bij de ontwikkelingen in Arctisch Rusland. „Internationale olieconcerns zoeken, onder toeziend oog van het Kremlin, samenwerking met Russische partners. Dat gebeurt uiteraard allemaal achter de schermen, want via de pers sluit je geen deals. En er moeten nog veel detailonderhandelingen volgen voor alle benodigde contracten kunnen worden gerealiseerd. Maar op de achtergrond worden grote bewegingen gemaakt.”

De onrust in het Midden-Oosten werkt die bewegingen in de hand. Door de opstanden is de olieprijs gestegen, wat kostbare projecten ineens een stuk interessanter maakt.

De Karazee is de plek waarvan op korte termijn het meeste wordt verwacht. Allereerst door de internationale oliebedrijven, die de olievelden in de wereld steeds verder leeg zien raken, of steeds moeilijker winbaar. Zij zien de IJszee als the final frontier. Maar ook door Rusland, dat zijn olievelden op het vasteland snel ziet opdrogen.

BP leek voor de Karazee lange tijd de beste kaarten te hebben. Volgens analist Chris Weafer van de Uralsibbank in Moskou was dat wegens de gedurfde strategie van het bedrijf. In tegenstelling tot veel andere internationale oliereuzen, zegt hij, koos BP er een paar jaar geleden nadrukkelijk voor om zich helemaal „onder te dompelen” in de Russische energiesector, ondanks het risicovolle investeringsklimaat.

Dat leverde meer dan genoeg ellende op – BP moest in 2007 van Moskou zijn zeggenschap over het megagasveld Kovykta aan Gazprom afstaan. Maar omdat BP toen zou hebben standgehouden, ontstond er volgens Weafer toch „een soort van vertrouwensband”. Aan die band had BP zijn akkoord met Rosneft te danken, zegt hij.

Alleen had niemand rekening gehouden met de aandeelhouders van die andere joint venture van BP in Rusland: TNK-BP, het bedrijf waarmee BP voor het eerst voet aan de grond kreeg in Rusland en dat nu goed is voor 20 procent van zijn totale productie. Die drie Russische multimiljardairs – Viktor Vekselberg, Michail Fridman en Leonard Blavatnik – vonden dat zij, als oorspronkelijke partners van BP, recht hadden op een belang in het Karazee-project.

Daar had Rosneft geen zin in. Vervolgens blokkeerden de oligarchen de BP-Rosneft-deal voor een rechter in Londen. Voor BP-topman Robert Dudley, die toch al onder druk stond na de olieramp in de Golf van Mexico, was het een pijnlijk déjà-vu. Met de drie miljardairs had hij, toen hij drie jaar geleden nog BP’s man in Rusland was, al eens knallende ruzie gehad. Die leidde er uiteindelijk toe dat hij het land werd uitgezet.

De affaire heeft de kaarten voor de Karazee opnieuw geschud. Bij Shell hebben ze dat wellicht watertandend gadegeslagen. Maar het is de vraag hoe groot de kansen voor het olieconcern zelf zijn. In Rusland zeggen analisten dat het lonken van Rosneft naar andere bedrijven alleen is bedoeld om de druk op BP te houden, om alsnog tot een oplossing te komen. Bijvoorbeeld door het uitkopen van de aandeelhouders in TNK-BP. „Ik denk niet dat de deal dood is”, zegt Weafer van Uralsib-bank. „Het is voor beide partijen te belangrijk om toch tot een akkoord te komen.”

Daarbij lijkt Shell weliswaar gretig, maar tegelijkertijd ook doodsbenauwd om zaken te doen met de Russen. Zo is Shell bijvoorbeeld niet bereid tot een aandelenruil voor een akkoord, waarschijnlijk omdat het Kremlin dan rechtstreeks toegang krijgt tot zijn bestuurskamer. „Zeg nooit nooit”, zegt een woordvoerder. „Maar in principe doen wij de dingen op eigen kracht.” Voor Rosneft is zo’n ruil een cruciale voorwaarde en BP ging er wel mee akkoord – vermoedelijk omdat het door de miljardenramp in de Golf van Mexico in een zwakke positie is, aldus Weafer.

Shells terughoudendheid zal veel te maken hebben met zijn eerdere ervaringen in Rusland. Net als BP ging Shell een paar jaar geleden een grote verplichting aan, in het Sachalin-2 gasveld in Siberië. Maar in 2006 zag ook Shell zijn mammoetproject door het Kremlin gehalveerd. Sindsdien is Shells positie in Rusland weinig meer gegroeid. Wel probeert het nog een belang te krijgen in het mammoetproject Jamal in de Karazee, maar dat project verloopt traag.

Alleen, Shell kan het zich niet permitteren om Rusland links te laten liggen, zeggen Nederlandse energie-experts. De Noordzee raakt leeg, in Irak en Iran gaan projecten tergend moeizaam of helemaal niet. De Saoediërs winnen hun olie zelf wel. In Kazachstan zag Shell zijn belang in het prestigeproject Kasjagan slinken. En Shell mag dan zwaar inzetten op onconventionele energie, maar in Frankrijk is pas een verbod afgekondigd op het boren naar schaliegas en in Zuid- Afrika is een moratorium afgekondigd wegens de milieurisico’s. Dat biedt niet echt goede vooruitzichten. Cyril Widdershoven van TNO: „De ware liefde tussen Shell en Rusland is voorbij, maar Shell heeft weinig andere opties. Schaliegas en ethanol, dat zijn de noodscenario’s.”

Shell moet dus wel met het Kremlin mee bewegen. Juist nu dat zich op het gebied van olie en gas met hernieuwde assertiviteit manifesteert. Sinds Poetin aan de macht is, wil Rusland al de baas zijn over alle grote energieprojecten in het land. Poetin vindt dat westerse bedrijven Rusland in het verleden hebben beroofd van zijn natuurlijke rijkdommen en dat mag nooit meer voorkomen.

De mate waarin hij die wens kan vervullen fluctueert sterk met de hoogte van de olieprijs. Tijdens de crisis, toen de prijs laag was, hield Poetin zich even gedeisd. Nu is de olieprijs in een nieuwe vlucht omhoog geraakt. Wie weet wat Poetin nog in petto heeft voor Shell, als er een akkoord mocht komen. Volgens Russische media zit er ook nog wat oud zeer: nog niet zo lang geleden dreigde Shell Rosneft op te kopen en dat heeft bij Poetin schijnbaar nooit lekker gezeten. De oliereuzen mogen tegenwerpen dat Rusland zonder hún geld en hún expertise überhaupt geen olie kan winnen; zolang een vat olie meer dan honderd dollar kost, lijkt dat voor Poetin van ondergeschikt belang.

De grootste moeilijkheid is dat datzelfde assertieve Kremlin vaak niet als één opereert. Dat was te zien bij de BP-Rosneft-deal. Die werd bedacht en uitgewerkt door Igor Setsjin, vicepremier en vriend van Poetin. Maar toen de miljardairs van TNK-BP zich verzetten, deed zowel Setsjin en Poetin niets. BP had daar vermoedelijk wel op gerekend. Wat erachter zat, zal nooit duidelijk worden, maar Russische media houden het erop dat er in het Kremlin flinke onenigheid moet zijn geweest.

In zo’n vijandelijke en schimmige wereld moet Shell manoeuvreren. In de strijd om de IJszee hoort het er allemaal bij, zeggen veel oliemannen. „Big stakes, big gambles, big rewards, big failures”, is hoe zij erover denken. Dat geldt voor alle betrokkenen.