Versla de seksdrift die je overkomt

De zaak-‘DSK’ is een waarschuwing voor wie zich onkwetsbaar acht, betoogt Johan Schaberg.

Allegory of bad government, Tyranny, fresco (1338-40) -- LORENZETTI, Ambrogio : fl.1317-48 : Italian Photo Credit: [ The Art Archive / Palazzo Pubblico Siena / Alfredo Dagli Orti ]
Allegory of bad government, Tyranny, fresco (1338-40) -- LORENZETTI, Ambrogio : fl.1317-48 : Italian Photo Credit: [ The Art Archive / Palazzo Pubblico Siena / Alfredo Dagli Orti ] The Picture Desk

Opzij, Shakespeare! Wie heeft Macbeth en King Lear nodig als de grote drama’s zich in de dagelijkse werkelijkheid voor onze neus afspelen? Het gedrag en de val van voormalig IMF-topman Strauss-Kahn zijn schokkende feiten, voor hemzelf, voor de belaagde hotelmedewerkster, voor zijn echtgenote, voor de Franse politiek, voor de stabiliteit van Griekenland en voor toekomst van de euro.

Maar wie er met enige afstand naar kijkt, ontwaart ook patronen en krachtenvelden die het persoonlijke en het feitelijke overstijgen. Het is een potent mengsel van hoge maatschappelijke staat en diepe vernedering, van onbeheerste lust en huwelijkstrouw, van mannelijk machtsmisbruik en de weerloosheid van een vrouw.

Boven alles vragen de toeschouwers bij dit drama – en dat is vrijwel de hele kranten lezende en internet gebruikende wereldbevolking – zich af hoe een weldenkende man zo blind kon zijn voor een karakterzwakte die uiteindelijk zijn carrière, zijn publieke bestaan en wellicht ook zijn privéleven zou verwoesten.

In de grote tragedies, die van Aeschylos, Euripides en Sophocles, maar ook de veel latere van Shakespeare, is verblinding de voornaamste motor die de gebeurtenissen stuwt. De protagonist is altijd een god of held, die geen oog heeft voor de krachtenvelden die hem drijven. Hij denkt dat hij zelf aan het stuur zit, en in zelfoverschatting of hybris gaat hij zijn ondergang tegemoet. Het publiek op de tribunes kent de uitkomst al lang – het stuk is immers gebaseerd op klassieke verhalen – en toch wordt het bij een goed geschreven en uitgevoerd stuk door huiver bevangen. Want als de hoofdpersoon in het stuk niet ziet wat iedereen ziet behalve hijzelf, ben ik dan misschien zelf ook blind voor de grote feiten in mijn leven?

Een prachtig dramatisch effect in de tragedie van Strauss-Kahn was het gesprek dat hij twee weken voor de catastrofe had met journalisten van het dagblad Libération. Gevraagd naar zijn kwetsbare punten in de campagne voor de Franse presidentsverkiezingen, antwoordde hij: „Geld, vrouwen en mijn Jood-zijn.” Zo vol vertrouwen, of overmoed, was hij dat hij het beest dat hem ten val zou brengen, zijn obsessie met seks, terloops in een gesprek met vreemden ter sprake bracht. Een oerdrift zette hij als een geparfumeerd poesje voor zich op schoot. Het bleek een Bengaalse tijger, en die heeft hem nu verscheurd.

De duivel bestaat niet, en zijn grootste list is dat hij ons daarvan heeft overtuigd. Het is een variant op de verblinding van de tragedie. Voor wat je niet kunt zien, ben je niet op je hoede, laat staan voor wat je denkt dat er niet is. Bijna even listig is het bijkomstige denkbeeld dat de duivel bokkenpoten, horens en een staart heeft. Die komen we nooit tegen dus hij is dood – net zo dood als God, maar dat is bijzaak. Het is als het oude gezegde: ‘Wien de goden wensen te verderven, slaan zij eerst met blindheid.’

De Grieken – niet die van de eurocrisis maar die van de Oudheid – hadden een woord voor de krachtenvelden die je niet kunt zien maar wel je bestaan beïnvloeden. Daimones noemden zij ze. Als wij dat lezen, denken wij dat zij het hadden over bokkige duivels, maar dat is niet zo. Het zijn veel meer de sferen, stemmingen of gesteldheden die wij tegenwoordig psychologisch duiden, omdat we vinden dat ze uit ons binnenste komen. Vroeger zag men dat anders. Je kon in bezit genomen worden door bijvoorbeeld haat, vijandigheid, oorlogszucht, ja seksdrift. Dat zag men niet als drijfveren van binnen, maar als invloeden van buiten die je in de nek wilden springen en bezit van je nemen. Dan was je niet langer vrij of baas over jezelf, dan was je bezeten. Aan de andere kant kon je ook streven naar een sfeer van welbevinden of eudaimonia. Dat vertalen wij nu als geluk, maar het is iets anders dan happiness. Het was meer een goede gesteldheid waar je naar kon streven, als het doel van een trektocht door een landschap. Vermijd de kloven en moerassen, probeer op droge grond en in het licht te blijven. En houd je ogen open.

Het is nuttig oog te houden voor daimones, of ze nu bestaan of niet. Dan blijf je je bewust van de krachtenvelden die je omringen. Wie zich niet laat verblinden, kan kiezen, ook al is het soms alleen maar uit kwaden. Er is geen garantie voor een goede uitkomst, maar je hebt in ieder geval zelf het stuur van je leven in handen gehouden. Je hebt je niet uitgeleverd; je bent niet bezeten.

De klassieke tragedie wilde opvoeden en stichten. De lotgevallen van DSK zijn als nieuwsfeit een plat verhaal over de stommiteit van één man. Bezien als eigentijdse tragedie zijn zij een waarschuwing en een vermaning voor menigeen die zich machtig en onkwetsbaar waant.

Johan Schaberg is bestuursadviseur en medewerker van NRC Handelsblad.