Onrustbarende verhalen woelen in ieders hoofd

In een loods in de Rotterdamse haven schiep het Scandinavische kunstenaarsduo Elmgreen & Dragset een achterbuurt waar het publiek zich kan vergapen aan andermans troosteloosheid. Lucette ter Borg ging kijken.

Rotterdam, 25-05-2011. Beelden van de tentoonstelling "The One & The Many" van het scandinavische kunstenaarsduo Elmgreen & Dragset, in de onderzeeboothal van de RDM op Heyplaat. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Rotterdam, 25-05-2011. Beelden van de tentoonstelling "The One & The Many" van het scandinavische kunstenaarsduo Elmgreen & Dragset, in de onderzeeboothal van de RDM op Heyplaat. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Het eerste verhaal kan zo uit Irréversible komen, de film waarmee de Franse schandaalregisseur Gaspar Noé in 2002 in Cannes een Gouden Palm in de wacht sleepte. Wie de film zag, zal niet snel de brute verkrachtingsscène in een Parijse metro-onderdoorgang vergeten. Net zo’n gang dus, een rioolbuis meer, gaapt je tegemoet op het terrein van de voormalige Rotterdamse Droogdok Maatschappij in de Waalhaven. Achter je is de hemel strakblauw en blaast de wind witte schuimkoppen op het water. Rechts ruziën aannemers over vervloekte plastic platen die vannacht opnieuw van het dak van de voormalige scheepswerf zijn gewaaid. Voor je doemt die tunnel op – duister, vijftig meter lang en verlaten. Op die ene man na die verveeld rondhangt en wacht, ja, op wat?

De tunnel is het begin van een verhaal met tientallen verhaallijnen, dat het Scandinavische kunstenaarsduo Elmgreen & Dragset deze zomer presenteert in de Rotterdamse Onderzeebootloods. Vorig jaar mocht Joep van Lieshout zijn gang gaan in het vijfduizend vierkante meter grote scheepscomplex, waar museum Boijmans van Beuningen buitenmuseale kunstprojecten realiseert, samen met het Rotterdams Havenbedrijf. Vanaf dit weekeinde kan het publiek zien wat de twee Scandinaviërs hebben gemaakt.

De verhalen die Michael Elmgreen (1961) en Ingar Dragset (1968) je voorspiegelen – laat dat duidelijk zijn – zitten in je eigen hoofd. De kunstenaars zijn selfmade. Ze zijn afkomstig uit de wereld van de poëzie en het experimentele theater en rolden de beeldende kunst binnen omdat ze hun eigen ‘totaal impopulaire teksten’ een keer op monitors in een kunstinstelling in Kopenhagen vertoonden. „Met zoveel succes dat we steeds vaker gevraagd werden om iets te doen op saaie manifestaties.” Tot hun verwondering zijn ze inmiddels uitgegroeid tot supersterren in het internationale kunstcircuit.

Die rol spelen ze aanlokkelijk, met bravoure en relativeringsvermogen tegelijk. Mocht de beeldendekunstwereld genoeg van ze krijgen, zeggen ze, dan maken ze een film: „Ook een grote passie. Een nieuwe richting op – altijd goed.”

In de Onderzeebootloods zijn Elmgreen & Dragset de voorwaardenscheppers die alles mogelijk maken. Zij suggereren, bouwen tableaus, trekken driedimensionale constructies van reuzenformaat op. Daarbinnen spelen de bezoekers en de kunstenaars zelf een rol, maar ook de speciaal ingehuurde, jonge acteurs van het Rotterdamse RO Theater. Welke, mag het publiek zelf uitvinden.

Ik spreek de twee tijdens een preview van de tentoonstelling. Maandenlang is in het diepste geheim gewerkt door een team van vijfendertig bouwvakkers, interieurontwerpers, schilders en loodgieters. Nu is het binnenste van de loods getransformeerd tot een surrealistische en toch haast levensechte wijk, met een flatgebouw van vier verdiepingen, een minireuzenrad waarin je door de ruimte kunt zweven, een garage waar twee monteurs aan een witte limousine sleutelen, straatmeubilair, lantaarnpalen en een mannentoilet waar de vunzigheid op de vloer wedijvert met wat op de wc-deuren staat gekalkt.

Een tentoonstelling van Elmgreen & Dragset is vaak een reis door een strak vormgegeven wereld, met een voorkeur voor minimalisme. Denk aan de glanzende fake-Prada-boetiek die de twee in het Texaanse Marfa lieten bouwen, of de twee subliem ingerichte huizen van kunstverzamelaars op de laatste Biennale van Venetië. Elmgreen lacht: „In Denemarken, en voeg daar Nederland en Zwitserland aan toe, is minimalisme nog steeds de dominante stroming. Dat kan in landen waar mensen uit hun dak gaan van het feit dat een ander drie minuten te laat komt.”

In de Onderzeebootloods is die verwijzing naar minimalisme goed zichtbaar. Het flatgebouw is een modernistisch blok, de pisbakken zijn van stralend porselein en het reuzenradje is niet in alle kleuren van de regenboog geschilderd maar simpel sneeuwwit. Door dit glazuur grijnzen de gaten en scheuren je tegemoet.

Om naar de donkere tunnel terug te keren: daar staat een van de meest unheimische oude werken die Elmgreen & Dragset maakten: een fonkelnieuwe geldautomaat met daaronder, op de betonnen vloer, een achtergelaten reiswieg met slapende baby (net echt). Zo iets onrustbarends maakt de minimalistische vormgeving van de geldautomaat schel en vals. Hetzelfde geldt voor het flatgebouw.

Verlaat je de tunnel en betreed je de half verduisterde ‘wijk’ in de loods, dan lijkt het aanvankelijk alsof je op een reusachtig driedimensionaal beeld van de Amerikaanse minimalist Donald Judd botst. Op verschillende plaatsen straalt licht uit vierkante ramen, er klinkt muziek, geschreeuw op een televisie. Als een mot naar de lamp word je naar het licht uit de vensters gelokt. Maar waar je doorgaans alleen stiekem bij een vreemde binnengluurt, kun je in het universum van Elmgreen & Dragset eindeloos voor de ramen hangen, want er is nooit iemand thuis.

Een tiental ‘levensverhalen’ ontvouwt zich op deze wijze. Het zijn verhalen propvol zielloze, grappige en treurige details. Zo is er een kijkje te nemen in de compleet ingerichte en met as en peuken besmeurde kamer van een Duitse, bierzuipende voetbalfanaat die aan zijn muur de tekst ‘Home is what you left’ heeft hangen. Er is een smetteloze ‘Aziatische’ keuken, waar de wokpan op het vuur staat en een karaokezender op televisie blèrt. Er is een oude-van-dagenwoning met twee grote fauteuils maar slechts één kopje koffie en één tompouce op een schoteltje. En zo zijn er veel meer ramen die een glimp laten zien van het leven dat zich achter het glas zou kunnen afspelen.

Dat leven, benadrukt Elmgreen, „lijkt duidelijk en vast omschreven. Maar dat is het niet. Iedereen is één en alles tegelijk – vandaar ook de titel van onze tentoonstelling The One & The Many. Wat wij willen laten zien zijn illusies, verlangens, fantasieën. Niemand is alleen maar homo en camp, buitenlander en niet geïntegreerd, bejaard en eenzaam. Iedereen wil meer zijn. Excelleren, de beste zijn, opvallen. Maakt niet uit hoe. Kijk naar ons: wij zijn homo, maar we zijn niet camp. We waren meer dan tien jaar geliefden, deelden tafel en bed, studio en huis. Na tien jaar was het op en gingen we uit elkaar, althans. wat het bedgedeelte betreft. Dat is nu zeven jaar geleden, en we werken nog steeds samen.”

Elmgreen & Dragset: The One & The Many, 28 mei t/m 25 sept. RDM-straat 1, Rotterdam. Di t/m zo 12-18u. Inl 010-4419543, boijmans.nl of onderzeebootloods.nl. Op 28 mei wordt op de Coolsingel 42 de performance-sculptuur It’s never too late to say sorry! van Elmgreen & Dragset in gebruik genomen. Dagelijks om klokslag 12 uur schreeuwt een stadsomroeper ‘It’s never too late to say sorry!’