Bijgeloof verlamt aanpak polio

Het einde van polio lijkt al lang nabij, maar geruchten houden de ziekte in stand. Expert Heidi Larson zegt: „Vaccinatie van bovenaf opleggen werkt niet langer.”

Het lukt maar niet het poliovirus definitief uit te roeien. Een wereldwijde vaccinatiecampagne tegen de virusziekte die ernstige spierverlammingen veroorzaakt was tot de eeuwwisseling zeer succesvol. Ten opzichte van 1988 toen wereldwijd nog jaarlijks 350.000 mensen met het virus besmet raakten, is de incidentie met 99 procent gedaald tot minder dan 500 gevallen in 2001. Maar sindsdien is gebleken dat de ziekte lastig te verwijderen is uit de laatste vier landen waar polio nog endemisch is, Nigeria, Afghanistan, India en Pakistan. Vanuit die haarden veroorzaakt het virus nog steeds uitbraken elders in de wereld. Vorig jaar telde de Wereldgezondheidsorganisatie WHO in totaal 1.351 poliogevallen.

Het virus bestrijden is moeilijk, schrijft antropoloog Heidi J. Larson vandaag in het Britse wetenschappelijke blad Nature, maar het bestrijden van de menselijke vooroordelen over vaccinatie is net zo lastig, zo niet lastiger. Jarenlang was Larson voor de kinderrechtenorganisatie van de Verenigde Naties Unicef actief in de poliobestrijding, en nu is zij verbonden aan de faculteit epidemiologie en volksgezondheid van de London School of Hygiene.

„De mondiale campagne heeft uitstekend gewerkt om polio te marginaliseren, maar om nu ook de laatste gebieden poliovrij te krijgen is meer nodig”, zegt Larson aan de telefoon. De zeer arme en vaak onderontwikkelde bevolking in die gebieden kan niet bereikt worden met de spandoeken en radiospotjes van weleer, zegt Larson. „Vaccinatie van bovenaf opleggen werkt niet langer, we moeten de lokale samenlevingen betrekken bij de vaccinatie om de achterdocht te beteugelen.”

Verdachtmakingen hebben de campagne doorkruist, zegt Larson. In het overwegend islamitische noorden van Nigeria doken bijvoorbeeld in 2003 geruchten op dat de druppeltjes vaccin die gratis werden uitgedeeld onderdeel waren van een Amerikaans complot om moslims met hiv te besmetten en onvruchtbaar te maken. Dat leidde ertoe dat vijf noordelijke staten het poliovaccin tijdelijk in de ban deden. Politiek leiders maakten er ook handig gebruik van om zo de nationale overheid een hak te zetten. De boycot die in de dichtst bevolkte staat Kano met 10 miljoen inwoners wel elf maanden duurde, leidde ertoe dat het aantal poliogevallen in Nigeria meer dan vervijfvoudigde: van 202 in 2002 tot 1.143 in 2006.

In het noorden van India leidden soortgelijke geruchten ook tot een dramatische stijging van het aantal poliogevallen. Van 268 gevallen in 2001 schoot het in een jaar tijd naar 1.600 gevallen. Nader onderzoek wees uit dat de stijging vooral kwam door de infectie van jongetjes van onder de twee jaar in de staat Uttar Pradesh die geen vaccin meer kregen.

De lokale vaccinweigering kan mondiaal gevaar opleveren, zegt Larson. Poliovirusstammen uit Nigeria werden teruggevonden in 15 andere landen over de heel wereld, tot aan Indonesië toe. „Waarschijnlijk heeft een pelgrim het virus overgebracht op anderen tijdens een bezoek aan het massa-evenement rond het heiligdom in de stad Mekka. Een poliovirusstam uit India dook op in Angola, via een onbekende route. Het probleem is ook dat mensen de ziekte bij zich kunnen dragen, zonder dat ze er zelf iets van merken. Zo kunnen zij onbewust anderen besmetten.”

Larson zag de weerstand van dichtbij toen zij meeging met vaccinatieteams in Nigeria en India. Van deur tot deur probeerden zij baby’s te vaccineren. Soms ontkenden mensen dat zij kinderen hadden, terwijl achter in het huis babygehuil klonk. „Mensen uit de gebieden waar polio nu nog voorkomt voelen zich vaak gemarginaliseerd. Ze zijn heel erg arm en hebben geen toegang tot informatie. Ze raken daardoor achterdochtig. Waarom komen jullie met deze gratis druppeltjes terwijl wij nog niet eens schoon water hebben of basale medische voorzieningen?’ vragen ze dan. Toen ik dat met eigen ogen zag, kon ik mij iets voorstellen bij hun weerstand.”

Larson pleit ervoor de laatste poliohaarden te lijf te gaan met bestrijding ‘op maat’. In India en Nigeria heeft het betrekken van lokale politiek en geestelijk leiders bij de campagne al geleid tot een daling van 90 procent van het aantal gevallen in beide landen. In de Indiase deelstaat Uttar Pradesh kwam zelfs geen enkel poliogeval meer voor. In het politiek onrustige Afghanistan is het juist van belang dat de politiek zich afzijdig houdt voor het welslagen van de campagne.

Polio kan binnen afzienbare tijd worden uitgeroeid, denkt Larson. „We zitten er heel, heel dichtbij, maar niemand kan een schatting geven hoe lang het nog zal duren. Er hoeft maar een conflict uit te breken of een natuurramp te gebeuren en de bestrijding in de risicolanden komt in gevaar.”