95 branden in twee jaar, 280 hectare zwart

De meibrand in Schoorl vernietigde in één klap 160 hectare natuurgebied.

Zonde van de oude heide, maar prima dat naaldbomen weg zijn; die hoorden er niet.

Schoorl 24-5-2011 Geblakerde duinen met opkomend helmgras en duinriet Foto NRC H'blad Maurice Boyer
Schoorl 24-5-2011 Geblakerde duinen met opkomend helmgras en duinriet Foto NRC H'blad Maurice Boyer

De duinen ruiken naar brand. Alles is zwart. Twee dennen hangen kronkelend op een kale vlakte. Getroffen door het vuur dat bijna vier weken geleden, vermoedelijk met opzet, werd ontstoken. Twee weken later pas was de brandweer helemaal klaar met blussen.

De schade voor het natuurgebied Schoorlse Duinen is enorm. Er is 160 hectare verwoest. De helft daarvan is natuur die onder Europese bescherming valt: zogenoemde grijze duinen onder meer, en duinen met kraaiheide. Het vuur holde die middag van de eerste mei naar het zuidwesten, gedreven door een harde wind, rollend over uitgedroogde grond, gevoed door dikke pakketten licht ontvlambare naalden van de zwarte den. Deze bomen werden eind negentiende, begin twintigste eeuw massaal geplant om stuivend zand te bestrijden, maar bij droogte maken ze een brand alleen maar sterker.

Er zijn zandhagedissen gesneuveld. Insecten natuurlijk. Tussen de as wemelt het van de verbrande mieren en duizendpoten. Zowat eenderde van het leefgebied van de nachtzwaluw en de patrijs is verwoest. Tienduizenden naaldbomen zijn dood. En misschien het ergste: uitgestrekte velden met zeldzame heide van vijftig tot zestig jaar oud zijn verbrand, met dikke humuslaag en al. „Dat krijg je niet in een paar jaar terug”, zegt boswachter Jeroen Pater.

De boswachters in Schoorl hebben de afgelopen twee jaar 95 branden moeten meemaken. De teller stond tot voor kort op 120 hectare. De voorjaarsbrand heeft het totaal in één klap op 280 hectare gebracht. Dat is ongeveer 15 procent van het gehele gebied. „Een heel triest beeld”, zegt boswachter Pater. „Veel van de belevingswaarde is voor de bezoekers verloren gegaan.” Inmiddels zitten drie mannen vast, op verdenking van brandstichting. De politie surveilleert dagelijks in de duinen, onder meer op de mountainbike.

De grote brand heeft gedeeltelijk een gunstig effect gehad. Er zijn veel naaldbomen verbrand, onder meer in een bos dat al tien jaar op de nominatie stond om te worden gerooid. Want hoe driftig voorgaande generaties ook dennen hebben aangeplant, de bomen horen hier niet thuis en remmen de ontwikkeling van waardevollere landschappen. „Dat die bomen zijn verbrand, daar ben ik eigenlijk niet rouwig om”, zegt ecoloog Hans Wondergem van Staatsbosbeheer.

Het plan is om de aangeplante bossen, relatief dicht bij het strand, om te vormen naar open duin, zodat de duinen daarachter kunnen profiteren van de wind van zee, het zout en het zand. „Laat het zout en het zand maar binnen waaien”, wenst Wondergem. Zo ontstaan grote oppervlakten aan duinen waar relatief zeldzame plantensoorten groeien, zoals kraaihei en het licht paarse buntgras, zandblauwtje en schermhavikskruid, hondsviooltje en duinviooltje. En allerlei korstmossen. „Als ik geld genoeg had, dan zou ik beginnen om die verbrande bomen en stobben allemaal weg te halen.”

Het herstel van de schade na de vorige branden kost 1,5 miljoen euro. Dat is althans het bedrag dat de boswachters hebben gekregen van staatssecretaris Bleker (Natuur, CDA). De kosten van deze nieuwe grote brand zijn vermoedelijk nog hoger. En dat in een tijd van grote bezuinigingen. Zich verzekeren tegen bosbranden kan Staatsbosbeheer niet. Toch moet er geld komen. Om paden en hekken te herstellen die tijdens het blussen zijn beschadigd. Verbrande bomen moeten worden weggehaald. Hier en daar moet de grond worden geplagd om hei weer de kans te geven te ontkiemen. Dat plaggen kost 20.000 euro per hectare. Normaal gesproken hebben de boswachters in Schoorl niet meer dan 68.000 euro voor werkzaamheden. Ook moeten snel runderen of schapen in het gebied worden gezet. Zij kunnen met hun gegraas voorkomen dat de geblakerde vlaktes volschieten met grassen, zoals zandzegge, duinriet en helm.

De brandweer denkt dat het laten liggen van dood hout, zoals sinds enkele jaren de gewoonte is onder natuurbeheerders, de brand heeft versterkt. Niet waar, zegt ecoloog Wondergem. Dikke stammen dood hout zijn bijzonder vochtig. „Ze kunnen de brand juist remmen.” Nee, de enige echt effectieve methode om bosbranden klein te houden, zegt hij, is naaldbomen te kappen en meer loofbomen een kans te geven. „Loofhout brandt bijna niet.” En samen met de boswachter wijst hij naar de laatste plukjes groen in het volledig zwarte land; wilgen, berken, eiken. „Daar is de brand gesmoord.”