Positie president onder druk door aanslagen Kazachstan

Twee vermoedelijke terreur- aanslagen verstoren het beeld van rust dat president Nazarbajev graag uitdraagt. Nu staat, na 20 jaar, ook zijn eigen positie ter discussie.

Een oase van rust in een regio die verder een brandhaard is. Dat beeld mag Kazachstan de westerse wereld graag voorhouden. Wij zijn de enige Centraal-Aziatische republiek waar geen burgeroorlog dreigt of moslimterroristen het land in het verderf storten, zegt het regime in de hoofdstad Astana. Maar in dat beeld zijn barstjes gekomen.

De afgelopen zeven dagen is het land twee keer opgeschrikt door gewelddadige incidenten. Vorige week dinsdag blies een 25-jarige jongen zichzelf op bij het regionale hoofdkwartier van de geheime dienst in de oliestad Aktobe – voor zover bekend de eerste zelfmoordaanslag ooit in Kazachstan. Gisteren ontplofte een auto voor een detentiecentrum van dezelfde dienst in Astana. De omstandigheden waaronder dat gebeurde zijn minder duidelijk, maar veel Kazachen houden wederom rekening met een aanslag.

Lokale analisten vrezen dat gewelddadig extremisme nu ook in Kazachstan zijn intrede heeft gedaan. Het regime van president Noersoeltan Nazarbajev, die al twintig jaar met ijzeren vuist regeert, heeft daar jarenlang voor gewaarschuwd. Het extremisme zou vooral vanuit het nabijgelegen Afghanistan worden opgestookt. Maar tot nu bleef Kazachstan, in tegenstelling tot zijn buurlanden, terreur bespaard.

Nu „staat Kazachstan, spijtig genoeg, ook op het lijstje van landen waar terreur niet alleen een woord is”, aldus de invloedrijke onafhankelijke analist Dosym Satpajev gisteren tegen persbureau Reuters. Dat zal ook in het Westen opgemerkt worden. Kazachstan is een belangrijk doorvoerland voor de NAVO-macht in Afghanistan, en westerse oliemaatschappijen hebben er veel geïnvesteerd in de gas- en oliewinning.

Het regime haastte zich afgelopen dagen te zeggen dat er bij geen van beide incidenten terreur in het spel was. De zelfmoord zou een actie van de maffia zijn. En bij het auto-incident zou per ongeluk een explosief zijn afgegaan.

Veel Kazachen geloven daar niets van – al was het maar omdat inmiddels bevestigd is dat de zelfmoordenaar lid was van een verboden extremistische groepering. Of de waarheid ooit boven water zal komen valt te betwijfelen. Feit is dat er wel degelijk een voedingsbodem is voor extremisme. Die is niet natuurlijk. Kazachstan (16,4 miljoen inwoners) is een islamitisch land, maar moslims zijn er niet fanatiek, of zelfs maar vroom. De maatschappelijke rol van de islam is klein. Voor de eigen identiteit zijn vooral familie-, clan-, stam-, regionale en etnische tradities bepalend.

Het extremisme wordt veroorzaakt door de autoriteiten zelf, menen veel analisten. Het regime heeft jarenlang de dreiging van terreur gebruikt als excuus om tegenstanders de mond te snoeren. Dat werkt verzet in de hand. Rozlana Taoekina, journalist van de onafhankelijke krant Svobodno Slovo: „De mensen kunnen niets doen tegen de tirannie en dus doen ze wanhopige dingen.”

Vooral in het noordwesten, de regio waar de zelfmoordenaar vandaan kwam, speelt die problematiek. Ze wordt versterkt door de uitzichtloze economische situatie voor met name jongeren daar, die in scherp contrast staat met de weelde waarin buitenlandse oliewerkers en overheidsfunctionarissen leven.

Het noordwesten is het belangrijkste oliewingebied. Rusland heeft meermalen gemeld rebellen op de noordelijke Kaukasus te hebben gedood die uit Aktobe en andere Kazachstaanse oliesteden kwamen. In 2009 werden in Aktobe zes leden van een verboden religieuze groep veroordeeld voor het plannen van een aanslag.

Het tijdschrift Foreign Policy schreef na de aanslag in Aktobe dat „de gevolgen van een uitbraak van geweld in de regio ernstig onderschat worden”. De reden voor het regime om krampachtig de incidenten als onbelangrijk af te doen is mogelijk dat president Nazarbajev zijn autoritaire bewind jarenlang heeft verdedigd juist met het argument dat hij voor stabiliteit zorgde. Die stabiliteit lijkt nu in gevaar – en daarmee mogelijk ook zijn eigen positie