Peter R. de Vries is te geruststellend

Regisseur Pieter Kuijpers stond met de speelfilm Van God Los aan de wieg van het true crime-genre.

Nu maakt hij een tv-serie onder dezelfde naam.

Producent Pieter Kuijpers wil met zijn 9-delige misdaadserie Van God Los televisie maken „die verontrust”. Dat vertelt hij aan de telefoon terwijl hij onderweg is naar het filmfestival in Cannes. Kuijpers vindt dat de kijker te vaak comfortabele programma’s te zien krijgt „die te weinig met de ingewikkelde werkelijkheid te maken hebben”. Hij geeft het populairste misdaadprogramma op de Nederlandse televisie, dat van Peter R. de Vries, als voorbeeld.

Kuijpers: „Dat is goedgemaakte, maar ook geruststellende tv. Er zijn enge mensen die enge dingen doen en denken ermee weg te kunnen komen. En dat lost De Vries dan voor ons op. Of neem die waargebeurde verhalen op RTL4 die worden verteld vanuit een slachtoffer die zomaar vanuit het niets iets heel ergs is overkomen. Die zijn dramatisch niet interessant… Je kunt op straat lopen en een steen in je nek krijgen; dat is nog geen drama.”

Pieter Kuijpers stond in 2003 als regisseur met zijn bekroonde speelfilm Van God Los aan de basis van de populariteit van het true crime-genre in de Nederlandse film. Hij maakte daarna films over de gijzeling in de Rembrandt-toren (Off Screen, 2005), een veelbesproken diamantroof (Dennis P., 2007) en een tbs’er (TBS, 2008). Voor Kuijpers is misdaad een boeiende bron van drama omdat de context van moord, roof en geweld zelden eenduidig is, vaak zelfs bijzonder ingewikkeld en soms deels voorstelbaar.

BNN-serie Van God Los, waarvan afgelopen zondag de eerste aflevering te zien was, heeft alleen de naam gemeen met de film. In negen losse afleveringen met wisselende cast staat steeds een los misdaadverhaal centraal. De afleveringen beginnen met een flits van een misdrijf. Daarna wordt de aanloop geschetst, zonder dat duidelijk is wie dader is en wie slachtoffer.

De serie leunt op gesprekken met psychiaters en hulpverleners en rapporten en rechtbankverslagen, vertelt Kuijpers. Het is volgens hem bij uitstek de nuchtere, genuanceerde analyse van een misdaad die de ideale grondstof vormt voor „een tragedie met vele slachtoffers waarbij de kijker er niet goed uitkomt wat hij nu precies moet vinden”.

Actrice Georgina Verbaan speelt een hoofdrol in de eerste aflevering. Het concept sprak haar aan. „Misdaad en geweld fascineren me”, vertelt ze telefonisch. „Sommige rechtszaken volg ik in de krant. Over de meeste kleine moorden weet je verder niets. Deze serie geeft daar een gezicht aan omdat je als kijker in het begin niet weet wie dader en wie slachtoffer is en zo voor beiden begrip krijgt. Dat is wrang en heftig; het zijn mensen zoals je die zelf ook kent. In situaties waarin je jezelf ook kunt voorstellen.”

Het is dat dader-slachtoffer perspectief dat de serie anders maakt dan een zoveelste whodunit. Het gaat niet om het „raden van de dader”, benadrukt Kuijpers, de kijker moet zich zo lang mogelijk met beide kanten van het verhaal kunnen identificeren waardoor de climax „als een mokerslag aankomt”. Een psychotische dader leent zich om die reden niet voor deze vorm van dramatisering, meent Kuijpers: „Je moet de emotionele reis van de dader kunnen volgen; bij een totale gek kan alles gebeuren.”

In zijn speelfilm Van God Los, maar ook in true crime-films als De Heineken Ontvoering (regie Maarten Treurniet) en De Bende van Oss (regie André van Duren) die nu in productie zijn, staan grote, meeslepende misdaadverhalen centraal. De serie focust juist in detail op de kleinere gevallen, rond thema’s als eerwraak, posttraumatische stress, plotselinge geldnood, jaloezie en zinloos geweld.

Van dat laatste thema was het lastigst drama te maken, vertelt scenarist Willem Bosch (van onder meer de televisieserie Feuten). „Bij zinloos geweld kennen slachtoffer en dader elkaar niet; het geweld is per definitie willekeurig. De uitdaging is dan te laten zien hoe iemand zo opgeladen kan raken dat hij in staat is zomaar iemand dood te slaan.”

De nadruk ligt in de serie op mensen die plotseling onder hoge druk komen te staan; een executie in het misdaadcircuit zou in dit format niet passen, aldus Bosch. „De kijker moet zo lang mogelijk denken: ik zou dit ook kunnen doen.”

De verhalen in Van God Los zijn ‘geïnspireerd op waargebeurde misdrijven’. Meerdere zaken liggen aan de basis van één aflevering. Voor de acteurs is die link met de realiteit een pluspunt tijdens het spelen, zegt Verbaan. „Op de set speelde ik heftige situaties en dacht ik soms: ‘Zo gaan die dingen dus’. Ik voel daardoor meer terwijl ik speel.” De achterliggende research hielp Verbaan daarbij. „Het is fijn als je uit zo veel materiaal kunt putten. Het was alsof we in tien dagen een minispeelfilm opnamen; dit zijn de rollen waar je het voor doet.”

Kuijpers wil op termijn testen of hij met dit concept ook naar het buitenland kan. In het binnenland is de grootste winst dat, door het opnemen van autonome episodes, elke aflevering volgens hem met voor televisie uitzonderlijke aandacht kan worden gemaakt. „Bij een tv-serie word je gedwongen binnen een jaar te produceren”, zegt Kuijpers, „omdat bij televisie niet verder dan een jaar vooruit wordt gekeken. Hier is geen sprake van een doorlopend verhaal en wisselen makers en cast voortdurend, waardoor elk deel de aandacht kon krijgen van een op zichzelf staande film.”