Het intellect ligt aan de basis van het grofste geweld

Een schilderij van Vasily Voznuk

Het Verlichtingsidee dat je ethisch goede mensen kweekt door hen een goede opleiding te geven, klopt niet. Dat beweert de schrijver Gonçalo M. Tavares. Hij waarschuwt dat pientere, gecultiveerde mensen meer schade hebben aangericht dan gevaarlijke impulsievelingen.

De meest simpele verklaring van de 40-jarige Portugees luidt als volgt: een persoon die zijn daad vooraf heeft overwogen, gaat gericht op zijn slachtoffer af en zal er mogelijk niet voor terugdeinzen deze actie te herhalen als het hem voordeel opleverde. Een misdrijf van een dommerik, daarentegen, kun je afdoen als uitglijder. Als je uit zijn buurt blijft, zal hij je niet opzoeken.

Juist het gegeven dat verstandige mensen hun geweldsgebruik legitimeren met morele vergezichten, baart Tavares zorgen. Dat begint namelijk bij een corrigerende tik en eindigt bij een bombardement.  Geweld is geweld, wil Tavares zeggen. De rationele klap komt net zo hard aan als de impulsieve. Mogelijk zelfs harder, omdat er sprake is van effectbejag.

Slechte daden witwassen
Daarmee keert de Portugees zich tegen psychologisch machiavellisme. “Nogal wat mensen beoordelen een daad op basis van het doel waarvoor hij uitgevoerd wordt”, zei hij 6 april in het Vlaamse dagblad De Morgen. “Goede doelen zouden dan slechte daden witwassen. Ook daar ga ik niet in mee. Voor mij dient iedere daad op zich geëvalueerd te worden op zijn ethische inhoud, anders eindig je met goeie en slechte martelingen of goeie en slechte bombardementen.”

De schrijver en wetenschapsfilosoof heeft al 26 boeken op zijn naam staan. Vooral zijn onlangs in het Nederlands vertaalde roman Jeruzalem (Querido, maart 2011) en zijn laatste Learning to Pray in the Age of Technology (Engelse vertaling verwacht in augustus) duidt hij als ‘onderzoekingen van het kwaad’. Met Jeruzalem - een boek met dolende, ontregelde personages - kwalificeerde hij zich volgens landgenoot en Nobelprijswinnaar José Saramago als zijn literaire opvolger. “Hij schrijft zo goed dat je hem zou willen slaan.”

Van chirurg tot fascist
Tavares ziet zichzelf niet als moralist. “De lezer moet een oordeel over de personages vellen, dat is niet mijn werk”, benadrukte hij op 28 april in NRC Handelsblad. Ondertussen stuurt hij die lezer wel in een donker woud waar macht, angst en geweld aan de orde van de dag zijn. Wie begrip krijgt voor één van de personages, marchandeert met de morele codes die Tavares in interviews aan de dag legt.

Ongemakkelijk is het personage in Learning to Pray in the Age of Technology: een chirurg die steengoed is in zijn werk, maar geen compassie heeft voor zijn patiënten. De specialist ziet hen als machientjes waaraan gesleuteld moet worden, luidt de introductie van uitgevers. Als de specialist zich opwerkt tot presidentskandidaat - hij wil namelijk op grotere schaal ‘opereren’ - komt de schaduwzijde van zijn professionele handelen naar voren. Wie de samenleving ziet als lichaam en dat lichaam wil ‘zuiveren’ van elementen die dat lichaam ‘tot last’ zijn, schurkt al gauw tegen het fascisme aan. Zover komt het niet, want de chirurg wordt zelf ernstig ziek en moet als patiënt weer ‘leren leven’.

Machiavelli is springlevend
De Holocaust was niet mogelijk zonder een ver doorgedreven industrieel inzicht, zei Tavares tegen De Morgen. “Het was geen gekkenwerk, maar wel ver gevorderd teamwork van uitstekende wiskundigen, fysici en chemici die hun kennis inzetten om te bepalen waar je in de gaskamers het best de deur kon steken en welke producten het bevredigendste resultaat gaven. Dit was wetenschap en techniek, volgens zowat iedereen de hoogste graad van ontwikkeling die een mens kan bereiken.”

Dat grote drama heeft hij eigenlijk niet nodig, want geweld uit naam van de staat is aan de orde van de dag. Machiavelli is springlevend, ook in liberale democratieën. Libië wordt gebombardeerd ‘om erger te voorkomen’ en in de VS hielden Republikeinse congresleden deze maand een pleidooi om martelen te legaliseren, ‘want zo hebben we Bin Laden op kunnen sporen’.

Rationeel geweld is ingrijpender
De gecultiveerde mens zal het kwaad niet altijd nalaten, weet Tavares. “Hij zal het alleen op een bewustere manier uitvoeren.” En dat is zijn grootste zorg, want geweld dat politieke goedkeuring krijgt is vele malen ingrijpender dan een gek die zeven mensen in een winkelcentrum doodschiet. In een interview met webmagazine CuttingEdge.nl haalt hij daarom Einstein aan. Die zei ooit dat hij niet wist met welke wapens de derde wereldoorlog uitgevochten zal worden. Maar over het wapentuig in de vierde wereldoorlog had de natuurkundige wel een idee. “Die wordt uitgevochten met stokken en stenen.”

In de roman Jeruzalem worstelen de personages op microniveau met universele zaken als verlangen, macht en geweld. Macht, ook, die een psychiatrisch patiënt niet meer op het eigen leven kan uitoefenen. Dat zo iemand - in dit geval het personage Mylia - in een inrichting gezet wordt, stelt Tavares in De Morgen ter discussie. “Een gedwongen opname is immers toch niets anders dan een kidnapping? Wanneer iemand de diagnose levercirrose krijgt, kan dat geverifieerd worden. Iemand gek verklaren en opsluiten is iets heel anders. Die diagnose is veel minder verifieerbaar en daar wordt in dictaturen gebruik van gemaakt om politieke tegenstanders van het toneel te laten verdwijnen.”

Toets afzonderlijke acties
Volgens de Britse krant The Independent schrijft Tavares over “de chaos van menselijke interacties”. In dat universum erkent Tavares ook een ‘gemene opmerking’ als een vorm van geweld. Acties die we elkaar aandoen uit eigenbelang, een beredeneerd eigenbelang. Toch zijn het vooral de daden waar de schrijver de aandacht op vestigt. Juist de afzonderlijke acties verdienen een ethische toetst, meent hij. Heel strikt is hij daarin niet, net zo min als Machiavelli’s werk teruggebracht kan worden tot ‘het doel heiligt de middelen’. Tegen De Morgen zegt Tavares hierover. “Persoonlijk kan ik er nog inkomen dat je vandaag iets kwaads doet om over een week iets goeds teweeg te brengen, maar als dat goede er pas over tien jaar komt, begin ik te twijfelen.”

Eerder in deze serie:
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
Osama bin Laden mogelijk opgespoord dankzij martelverhoor. Verbod opheffen?
‘Osama afknallen natuurlijke noodzaak’
Een onschuldige burger is ongeveer 2.500 dollar waard
Tocqueville en de tirannie van de meerderheid

Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken

Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Jawel, ook in u schuilt een terrorist

Niemand ligt meer wakker van seriemoordenaars

‘Dreigers moorden niet en moordenaars dreigen niet’

FBI jaagt op zonderlingen als Jared Loughner
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen

Ga eens tekeer tegen de isoleer

    • Steven de Jong