'Suze, kan ik die nieuwe Corvette wel betalen?'

Onvermoeibaar poogt Suze Orman in haar tv-shows en boeken het Amerikaanse verlangen naar meer, meer, meer te beteugelen. Zelf heeft ze een ‘fabulous’ relatie met geld. In gesprek met de ‘Dr. Phil van de Amerikaanse portemonnee’. „Mensen geven zoveel geld uit, omdat ze het leven haten dat ze moeten leiden.”

In this undated photo provided by Random House Publishing Group, author Suze Orman is shown. (AP Photo/Random House Publishing Group, Brian Bower Smith) NO SALES
In this undated photo provided by Random House Publishing Group, author Suze Orman is shown. (AP Photo/Random House Publishing Group, Brian Bower Smith) NO SALES

Het Amerikaanse consumentenvertrouwen mag dan nog lang niet op het niveau van voor de financiële crisis zijn, het verlangen is nooit verdwenen. Het verlangen naar spullen. Die grasmaaier annex minitractor van 5.000 dollar, die luxe designerkeuken van 20.000 dollar. Regelmatig wenden consumenten zich met hun wensen tot Suze Orman, ’s lands nationale financiële adviseur, in de hoop haar zegen te krijgen voor een voorgenomen aankoop. In oktober 2009 belde ene Dan naar de Suze Orman Show, uitgezonden door kabelzender CNBC. Hij wilde een Corvette ZR1 als derde auto aanschaffen. Zijn motivatie: „Ik heb nog nooit een nieuwe auto gekocht. En ik ben het zat om aan mijn oude auto’s te sleutelen.” De daaropvolgende dialoog tussen Dan en Orman is nog altijd een hit op YouTube. Orman, na hoofdschuddend haar witte tanden te hebben blootgelachen: „Dus jij wilt van een paar oude auto’s naar een nieuwe auto van 120.000 dollar? Weet je wel wat de verzekering kost voor zo’n sportwagen?”

Dan: „Ja, per jaar 800 dollar meer dan ik nu voor mijn beide auto’s samen betaal.”

Orman: „Hopelijk ben je een rijk man, Dan. Zelfs ik rijd niet zo’n dure wagen. Now, show me the money.”

Die laatste zin behoort tot Ormans standaardrepertoire van haar show.

Dan: „Ik verdien 6.000 dollar per maand, heb een hypotheekvrij huis, 150.000 dollar aan spaargeld en 90.000 dollar gereserveerd voor mijn pensioen.”

Orman: „Hoe oud ben je?”

Dan: „45.”

Orman: ,,Dus je bent oud en hebt maar 90.000 dollar als pensioen. Maak je je daar geen zorgen over?’ – ze wacht het antwoord niet af – ,,Dat zou je moeten doen! Hoe ga je deze auto betalen?”

Dan: ,,In contanten.”

Orman, enigszins geagiteerd: „Dus je gaat 120.000 dollar van je spaargeld uitgeven aan een auto die op het moment dat je bij de dealer wegrijdt al 36.000 dollar minder waard is?”

Dan: ,,Ja.”

Orman, vals lachend: ,,Ik dacht het niet. Je verzoek is afgekeurd.”

Dergelijke uitbarstingen, waarvan ze er minstens een per show heeft, komen uit het hart, bezweert Orman in een telefonisch interview. Maar het is ook show, geeft ze toe: „Je bent op televisie en geld is nu eenmaal een onderwerp dat mensen snel verveelt. Als je ze niet geïnteresseerd houdt, schakelen ze weg. Aan de andere kant: soms ben ik na afloop van een show nog zo geagiteerd dat ik tien minuten nodig heb om te kalmeren.” Wie onschuldig zappend bij een fulminerende Orman uitkomt, en haar nog nooit eerder in actie heeft gezien, stoort zich wellicht aan haar veroordelende toon. Daar hebben de toegewijde lezers van haar boeken en de fans van haar tv-shows geen last van. Zij herkennen in de 59-jarige Orman het vuur van de bekeerling, de compassie van een ‘zuster’ die uit eigen ervaring weet hoe zwak het vlees is. Want als zoveel evangelisten was ook Orman ooit een zondares, een gevallen vrouw die bezweek voor het grote materiële verlangen – een zoekende ziel op het terrein waarop haar huidige expertise ligt.

Op haar 29ste werkte Orman als serveerster in een restaurant in Berkeley, Californië. Haar grote droom was ooit een eigen restaurant te beginnen. Toen een groepje vaste klanten van het restaurant daarvan lucht kreeg, legden ze een startkapitaal van 50.000 dollar voor haar bij elkaar. Lang zou ze niet van dat geld genieten: op advies van een effectenhandelaar bij zakenbank Merrill Lynch belegde ze het bedrag in aandelenopties die zo goed als waardeloos bleken. Drie maanden later was haar geld foetsie. Als zo’n belabberde adviseur een baan kon krijgen bij Merrill Lynch, concludeerde Orman, waarom zouden ze mij dan niet ook aannemen?

Dus solliciteerde Orman naar een positie als effectenhandelaar bij de bank. Ze had geluk, weet ze nog: ,,Het was 1980 en er werkten geen vrouwen in het Merrill Lynch-kantoor in Oakland. Ze namen me aan om het vrouwenquotum te halen.”

In haar nieuwe carrière adopteerde Orman een levensstijl die haar bijna ruïneerde. „Ik had op een gegeven moment een creditcardschuld van meer dan 100.000 dollar, maar leaste wel een BMW voor 600 dollar per maand.” Het dieptepunt kwam toen ze haar pensioen aansprak, een actie die ze tegenwoordig als een doodzonde bestempelt, voor de aanschaf van een Cartier-horloge van 7.500 dollar om „een rijke vrouw te imponeren met wie ik destijds een relatie had.” Haar bekeringsmoment kwam op een avond in een restaurant toen ze zich realiseerde dat de serveerster zo goed als zeker meer geld had dan zijzelf met al haar schulden. „Ik wist dat ik een leugenaar was en dat als ik mijn leven wilde verbeteren, ik dat alleen kon doen door oprecht te zijn.”

Daarop begon ze haar beste vrienden te bellen en bekende hen hoe ze er echt voorstond. Toen ze eenmaal haar schulden had afbetaald, begon ze, in 1987, haar eigen financiële adviespraktijk. „Eerlijkheid en realiteit waren van meet af aan de bouwstenen van mijn praktijk”, zegt Orman.

Haar praktijk floreerde vrijwel direct, maar de doorbraak naar het grote publiek kwam pas in 1997, met de publicatie van het zelfhulpboek The nine steps to financial freedom. Er zijn inmiddels meer dan drie miljoen exemplaren van verkocht. Een jaar na publicatie verscheen Orman voor het eerst in Oprah, de populaire talkshow van Oprah Winfrey, alwaar ze een vaste gast werd. Sinds 2007 heeft ze haar eigen tv-show.

Welbeschouwd staat het uitzinnige publieke personage van Orman in schril contrast met het sobere simplisme van haar boodschap. Noteer wat je uitgeeft. Maak geen schulden. Onderhoud je auto goed. Bouw een pensioen op. Houd een noodfonds aan waarvan je acht maanden kunt leven. „Veel Amerikanen leven in de waan dat hen niets kan gebeuren”, zegt ze. „Dus hebben ze geen spaargeld, geen pensioen, geen testament. Vaak genoeg moet ik alleenstaande moeders vertellen dat ze een levensverzekering moeten nemen voor het geval ze een auto-ongeluk krijgen. Want slechte dingen gebeuren.”

Ormans nieuwste boek, het in maart verschenen The Money Class, draait om de premisse dat haar landgenoten moeten leren hoe ze ,,een nieuwe Amerikaanse Droom creëren – een droom die gebaseerd is op de realiteit, niet op fantasie.”

Amerika is voor altijd veranderd door de financiële crisis, zegt Orman. ,,Jarenlang konden we zonder geld dingen kopen. Nu kun je nauwelijks nog een lening krijgen. Bijna niemand kan nog op zijn 65ste met pensioen. Jonge mensen komen met een schuld van 200.000 dollar van de universiteit en er zijn geen banen. De oude Amerikaanse Droom van groter, beter, nieuwer is dood.”

Daarom bepleit Orman soberheid, meer dan ooit. ,,In de nieuwe Amerikaanse Droom gaan de mensen zonder zorgen naar bed. Daarvoor moeten we beneden ons inkomstenniveau en binnen onze behoeften leven. Dus koop je geen nieuwe auto omdat je dat kunt betalen, maar omdat het financieel niet meer loont om je oude auto te repareren.”

De meeste Amerikanen hebben echter niets geleerd van de financiële crisis, constateert ze met spijt. „Degenen die het hardst getroffen zijn, zullen wat voorzichtiger zijn geworden, maar ook zij zullen zodra ze weer wat geld gaan verdienen hun creditcards trekken om leuke dingen te kopen.”

Die koopzucht is niet eens het gevolg van de zogeheten keeping up with the Joneses-mentaliteit, denkt ze. „Daardoor verloren ze hun huis en belandden ze op de straat. Maar dit zit dieper: de meeste mensen voelen zich niet gerespecteerd op hun werk. Daardoor haten ze hun werk. Toch gaan ze elke dag naar hun werk omdat ze geld moeten verdienen. Daardoor haten ze geld. En de enige manier om te stoppen met geld te haten is door het uit te geven aan dingen waarvan ze houden – aan luxe vakanties, nieuwe auto’s en dure kleren. De mensen geven zoveel geld uit omdat ze het leven haten dat ze moeten leiden.”

Zelf omschrijft Orman haar relatie met geld als ‘fabulous’. ,,Dat is niet alleen omdat ik serieus rijk ben, maar ook omdat ik me houd aan wat ik in mijn boeken schrijf. Ik ga zelden uit eten, ik geef niet veel geld uit aan kleding en ik draag bijna altijd dezelfde ringen, oorbellen en halsketting. Ja, ik heb enkele huizen, maar het grootste is 230 vierkante meters en samen zijn ze maar 550 vierkante meter.”

Het belangrijkste is echter dat geld haar zekerheid geeft. „Ik kan met pensioen gaan wanneer ik wil, ik kan genereus zijn en ik kan ervoor zorgen dat mijn familie en mijn levenspartner oké zijn. Naar meer kan ik met geld niet streven.”