Het klits-klats-klanderkabinet surft op beelden en gevoelens

Zo, dat was weer een verfrissend debat op Verantwoordingsdag – niet dat kleffe coalitiegedoe, geen verwijzingen naar geheime afspraken in het Torentje, klits, klats, klander. Het kabinet en gedoogpartner PVV zeggen waar het op staat. „U verkwanselt de belangen van de Nederlandse kiezer.”

Toch blijven ze even goede vrienden, zeggen ze, net als in een open huwelijk, waarin is afgesproken dat alles mag. Het kan een tijd goed gaan, zolang de deelnemers het over een aantal feiten en waarden eens zijn. Naarmate Geert Wilders vaker en harder uithaalt naar alles wat met het buitenland te maken heeft, wordt duidelijker dat de binnenlandse eensgezindheid drijft op de illusie dat ze het daar wel eens zijn over de feiten en de waarden.

Minister-president Rutte maakte een woordenfeest van zijn probleem. Wij van de VVD en het CDA kunnen prima zaken doen met Wilders c.s., maar het gaat mis zodra wij de grens overgaan, nu ja, zodra wij Vlaanderen voorbij zijn. In het voorlopig stenografisch verslag staat het gestroomlijnd: „Het is een minderheidskabinet en dat betekent dat we maar over een beperkt aantal kwesties zaken kunnen doen met elkaar, en niet over alles wat zich buiten Vlaanderen en Israël afspeelt.”

Om Nederland, Vlaanderen en Israël heen klotst nogal wat buitenland. De economie van Nederland – en Vlaanderen – is zelfs volstrekt afhankelijk van het buitenland. Duits herstel is Nederlandse groei.

Omvang, ligging en afhankelijkheid van internationale handel maken dat elk onderwerp van zogenaamd binnenlandse politiek afhankelijk is van wat al die verschrikkelijke anderen voorbij Kerkrade vinden, doen en laten. Het hele idee van die 18 miljard euro bezuinigingen, waarover de drie partijen het zo innig eens zijn, is deel van de moeizame westerse consensus over wat gezonde economische verhoudingen zijn. Onze economie staat als een oesterbank in open verbinding met de wereldzee.

Als maandag duidelijk wordt welke Eerste Kamer voortkomt uit uw Provinciale Staten-stem van 2 maart, wordt misschien duidelijker hoeveel de PVV over heeft voor die gezonde overheidsfinanciën. Als de gedoogcoalitie in de senaat geen meerderheid krijgt en veel afgesproken, islamremmende PVV-troetelkwesties toch geen meerderheid krijgen, zou Wilders weleens minder trek kunnen krijgen in de afgesproken bezuinigingen, die zijn sociale gezicht schaden.

Het kan ook zijn dat zijn aanval van deze week op de Griekse potverteerders een schijnbeweging was, juist omdat Wilders weet dat de mensen met lagere inkomens en opleiding in zijn achterban straks nog het meest zullen worden geraakt door allerlei concrete bezuinigingen. Deze anti-Hellas-show, waarvoor in de Kamer toch geen meerderheid is, fungeert dan als gratis alibitheater, in de hoop dat Henk en Ingrid dankbaar zijn dat hun gevoel toch maar mooi is verwoord. Het kan ook een eerste opmaat zijn naar een breuk.

Hoe dan ook zitten de VVD en het CDA mooi klem. Het CDA kan zich geen nieuwe verkiezingen veroorloven. Geen enkele peiling geeft de christen-democraten een schijn van kans om hun 21 zetels te evenaren. De VVD doet het aanhoudend goed, maar moet heel wat links water bij de wijn doen om GroenLinks en D66 binnen te halen als wisselspelers – veel gedoe en tijdverlies.

Doorgaan met de PVV zo lang het kan, is het devies, maar steeds vaker zal blijken dat men het over weinig feiten en waarden eens is. Rutte nam fier afstand van Wilders’ uithaal naar het „islamitische stemvee” van de PvdA. Dat is nog makkelijk. Het is daadkracht à la dierenpolitie en dronkenmannen sneller in de cel, of 130 kilometer op de Afsluitdijk. Roken in het kleine café lukt ook nog wel – allemaal klein spul uit de borrelpraatcatalogus.

Het wordt heel wat anders als het gaat over kunstbezuinigingen, kleine bedragen in het grote geheel die leiden tot onevenredige schade in binnen- en buitenland. Gemeenten met een gevarieerd kunstaanbod trekken meer ondernemende mensen. Als een bij uitstek ondernemende voorvechter van kunst-voor-iedereen als Joop van den Ende zulke stevige kritiek op het cultuurbeleid heeft als gisteren in deze krant, dan weten Mark Rutte en Maxime Verhagen dat zij bezig zijn om PVV-vuurwerk af te steken dat in hun gezicht ontploft.

Een beetje grachtengordel pesten en de vanzelfsprekendheid van allerlei subsidies ter discussie stellen, kan best, maar tot haat uitgroeiend wantrouwen ten opzichte van alles wat in theater, muziek en beeldende kunst nu nieuw en morgen breed omarmd zal zijn, is geen gedeelde waarde. Dat is met de PVV meesurfen op sentimenten.

De impliciete verachting van kennis is minstens zo laakbaar. Ze hebben de mond vol van kenniseconomie, maar laten rustig de puree van het hoger beroepsonderwijs pruttelen en snijden diep in al jaren uitgeklede universiteiten, opdat talentenbanken van jonge onderzoekers opdrogen. Dat is surfen op negatieve beelden en gevoelens. Het is irrationeel en schadelijk, ook voor de kansen van kleine Henk en Ingrid.

Een hoopvol moment in het Verantwoordingsdebat was toen Rutte de rug rechtte en Wilders wees op de noodzaak van leiderschap – in de Griekse crisis streng kijkend meebetalen om Nederlandse pensioenen en bedrijven te behoeden voor een veel bredere ineenstorting van de Europese economie.

Dat zal Mark Rutte vaker moeten doen, omdat het ook bij zogenaamde binnenlandse onderwerpen algemeen belang is en desnoods alleen om de geloofwaardigheid van de VVD – en het CDA – te redden.

marc chavannes

E-mail de auteur (opklaringen@nrc.nl) of schrijf online op www.nrc.nl/opklaringen