Fossiel beslecht pootjesdebat

Leihgabe Senckenberg
Leihgabe Senckenberg

Een hazelworm is geen slang, maar een hagedis. Een hagedis zonder poten, dat wel. Duitse en Amerikaanse biologen presenteerden deze week in Nature paleontologisch bewijs dat ‘wormhagedissen’ zoals hazelwormen inderdaad afstammen van de muurhagedissen. Ze beschrijven een 47 miljoen jaar oud fossiel, Cryptolacerta hassiaca gedoopt. Het is gevonden in de beroemde Messelgroeve in Duitsland. Het7 centimeter lange fossiel, waarvan het uiteinde van de staart ontbreekt (zie foto rechtsboven), vormt een missende schakel tussen hagedis en wormhagedis. Het fossiel bevestigt moleculaire aanwijzingen dat wormhagedissen nauwer verwant zijn aan hagedissen dan aan slangen. Op basis van morfologische kenmerken werden wormhagedissen echter steeds gegroepeerd met de slangen. Van die vervelende afwijking is de wetenschap nu verlost, dankzij de fossiele tussenvorm. Dat wormhagedissen en slangen allebei hun poten hebben verloren en een langgerekt lichaam hebben gevormd, is een vorm van parallelle evolutie, aldus de onderzoekers. Cryptolacerta heeft dezelfde kenmerkende schedelbouw als moderne wormhagedissen: een dikke, stompe kop met kleine oogkassen. Het dier heeft nog wel voor- en achterpoten, maar de ‘handen’ en ‘voeten’ ervan zijn sterk gereduceerd. De reconstructietekening die de onderzoekers van het dier uit het Eoceen maakten (links) verhult veel van de anatomie van het dier. Tussen al die dorre bladeren zijn geen achterpoten te zien, en het uiteinde van de enig zichtbare voorpoot is handig weggemoffeld. Op de foto rechtsonder staat de Mexicaanse wormhagedis (Bipes biporus) een moderne ‘overgangsvorm’ tussen hagedis en wormhagedis. Dat dier heeft alleen nog voorpoten, met vijf stevige nagels waarmee het zich ingraaft in de bodem. Sander Voormolen