De strijd om Ajax

Ajax werd vorige week kampioen van Nederland. Toch moesten directeur en bestuur opstappen onder druk van een groep mensen rond Johan Cruijff. Met een hoofdrol voor KNVB-voorzitter Michael van Praag.

amsterdam directeur ajax rik van den boog foto rien zilvold
amsterdam directeur ajax rik van den boog foto rien zilvold

De Arena is matig gevuld en het spel van Ajax oogt vermoeid. Zaterdag 11 september 2010. Ajax speelt in de Amsterdam Arena tegen degradatiekandidaat Willem II. De club wint door twee strafschoppen van sterspeler Luis Suarez, maar van het klassiek dominante Ajax-spel is geen sprake. Johan Cruijff bekijkt vanuit een skybox, samen met advocaat en oud-voetballer Keje Molenaar, weer eens een wedstrijd van zijn oude club.

Cruijff is de laatste maanden vaker in Amsterdam gezien. Met oud-Ajax-voorzitter Michael van Praag, voormalig algemeen directeur Maarten Fontein en ex-voetballer Piet Keizer spreekt hij al langer over de ontwikkelingen bij Ajax. Cruijff acht de tijd rijp voor een paleisrevolutie. Tijdens Ajax-Willem II wordt hij bevestigd in zijn oordeel: hij ziet zijn oude club een draak van een wedstrijd spelen.

Vier dagen later speelt de Amsterdamse club in de Champions League tegen het grote Real Madrid. Ajax wordt weggespeeld en mag blij zijn dat het bij 2-0 blijft. Cruijff ziet tot zijn ergernis dat trainer Jol aankoop Tainio (30) in het veld brengt terwijl de eigen jeugd geen kans krijgt.

Vijf dagen na de nederlaag in Madrid opent Cruijff in zijn column in De Telegraaf de aanval. Onder de kop ‘Dit is Ajax niet meer’ volgt een vernietigende analyse van het technisch en financieel beleid. Bij Ajax is men niet onder de indruk. Het gaat juist de goede kant op vindt men: talenten als De Jong, Emanuelson, Van der Wiel, Alderweireld en Anita hebben een vaste plek in het elftal en dankzij de inkomsten van de Champions League houdt Ajax het hoofd boven water. De kritiek van Cruijff steekt zo af en toe de kop op, dat hoort nu eenmaal bij de club. Niet voor niets wordt vaak gerefereerd aan de sketch die voorzitter Michael van Praag tijdens het honderdjarig bestaan van Ajax in 2000 opvoerde. Denkbeeldig leidde Van Praag een Feyenoord-suppoost door de Arena, die zich bij een stapel oud-papier afvraagt waar dat voor dient. Antwoord van Van Praag: oh, dat zijn alle niet-opgevolgde adviezen van Johan Cruijff.

Elke Ajax-bestuurder weet dat kritiek van Cruijff bij zijn functie hoort, maar hij weet ook dat de meester zelf zijn gezicht zelden laat zien. Directeur Rik van den Boog nodigt hem tot drie keer toe uit om de Johan Cruijff-schaal uit te reiken, maar Cruijff reageert niet.

De toon van de Telegraaf-columns verscherpt. Als Cruijff niet serieus wordt genomen, wordt hij agressief, weten mensen om hem heen. En het mag dan financieel beter gaan, sportief heeft Cruijff het tij mee. In de Champions League kan Ajax niet meekomen met de grote clubs en begin november wordt in de eigen Arena verloren van ADO Den Haag. Vooral de manier waarop – ADO speelt aanvallend voetbal met vleugelaanvallers, hèt handelsmerk van de Amsterdamse club – is pijnlijk en Ajax-onwaardig.

Als de aanvallen van Cruijff en De Telegraaf hun uitwerking lijken te missen – wekenlang vragen ze om het aftreden van directie én bestuur – verandert de strategie. Ondernemer Lex Hes, betrokken bij de oprichting van de Ajax Business Association en lid van Ajax, komt met het idee om via de invloedrijke ledenraad de macht te grijpen. Hes belt met Michael van Praag, voorzitter van de KNVB en erevoorzitter van Ajax. Die is al langer ontevreden over het functioneren van de ledenraad en wil ook dat zijn vriend Cruijff een rol bij Ajax krijgt. Van Praag steunt de actie, maar spreekt met zittend voorzitter Uri Coronel af dat hij niet meer dan twee voetballers formeel zal steunen: Peter Boeve en Keje Molenaar.

Als Cruijff en ghostwriter Jaap de Groot van De Telegraaf van het plan horen, realiseren ze zich dat dit goed bij de strategie van Cruijff aansluit. De Groot tikt direct de column op. Onder de kop ‘oproep aan alle Ajacieden’ vraagt Cruijff op 15 november oud-voetballers als Overmars en Boeve zich kandidaat te stellen voor de ledenraad. Zo krijgt het plan de schijn van een door Cruijff bedachte actie.

Vanaf dat moment trekt Molenaar samen op met Rutger Koopmans op. Koopmans, oud-bestuurder bij ING en lid van de ledenraad, staat bij het bestuur bekend als een enfant terrible die in de raad regelmatig blijk geeft van zijn afkeer. Sinds september 2010 is hij verbonden aan de Cruijff bv, Johan Cruyff inc. geheten. Koopmans steunt de actie van Hes cum suis en treedt vanaf november naar voren als woordvoerder van Cruijff.

Cruijff is de inspirator op afstand, Koopmans, de strateeg achter de schermen en Molenaar het gezicht naar buiten. Jaap de Groot biedt de drie een platform in De Telegraaf. Lex Hes, Van Praag en oud-speler Theo van Duivenbode, voorzitter van Lucky Ajax, opereren achter de schermen. Is er sprake van een vooropgezet plan? De hoofdrolspelers zelf zeggen van niet.

Het groepje – met Koopmans, Molenaar, oud-voetballers Peter Boeve, Dick Schoenaker, Barry Hulshof, Aron Winter, Dirk de Groot en Co Meijer – komt drie keer samen in het kantoor van de Cruijff Foundation in het Olympisch Stadion en twee keer bij het advocatenkantoor van Molenaar in Amsterdam-Zuid. Cruijff is via de telefoon bij de gesprekken betrokken. De lijn is: we gaan Johan rugdekking geven in de ledenraad. Cruijff onderhoudt regelmatig contact met zijn vriend Maarten Fontein.

Michael van Praag ergert zich eraan dat Rik van den Boog en Uri Coronel Cruijff nog niet hebben gesproken. Van Praag beveelt Coronel in november zijn ‘ego opzij te zetten’ en met Cruijff te praten. De Ajax-voorzitter gaat akkoord en spreekt begin december met Cruijff af – Koopmans en Van den Boog zijn ook aanwezig. Coronel noemt het na afloop een ‘constructief gesprek’.

Na nieuwe sportieve tegenvallers besluiten het bestuur van Ajax en Martin Jol op 6 december uit elkaar te gaan. Jol zegt dat de „de hoeveelheid kritiek die de club dagelijks te verduren krijgt, heeft geleid tot onrust in de organisatie en de spelersgroep”. Frank de Boer staat al sinds de zomer klaar als vervanger en wordt direct gepresenteerd. Bij het bestuur heerst opluchting na het vertrek van Jol, als een echtpaar na een slecht huwelijk. De Boer kiest direct voor het vertrouwde Ajax-systeem met vleugelspelers én voor de jeugd. Zijn eerste wedstrijd, uit tegen AC Milan, wint hij met 2-0. Cruijff prijst in zijn column de eerste stappen van de nieuwe trainer.

Op 14 december moet de revolutie van Cruijff gestalte krijgen via de ledenraad. De ledenraad, met 73 procent van de aandelen grootaandeelhouder, is machtig: hij kan het bestuur en de raad van commissarissen wegsturen. Michael van Praag is er die avond bij. Zijn pleidooi voor meer voetballers in de ledenraad zien sommigen als het uitroepen van de revolutie bij zijn eigen club. Van Praag heeft Coronel van tevoren op de hoogte gebracht van zijn plannen. Coronel heeft hem verzocht niet te kritisch te zijn. Het verhaal van Van Praag slaat aan bij de 301 stemgerechtigde aanwezigen: zeven van de acht voorgedragen ‘voetballers’ komen in de ledenraad. Koopmans, een van de kopstukken van het kamp-Cruijff, wordt niet herkozen. Het bestuur ziet het met enig leedvermaak aan.

Al in de eerste weken na de coup van Cruijff is duidelijk dat het bestuur Keje Molenaar als de belangrijkste luis in de pels ziet. Molenaar, voorzitter van een club die in tweedehands tickets handelt, is in de perceptie van het bestuur het grote lek, via De Telegraaf, maar ook via verschillende praatprogramma’s. Hij weigert bij de eerste ledenraadsvergadering een geheimhoudingsverklaring te tekenen om te voorkomen dat beursgevoelige informatie uit de raad op straat komt te liggen. Rutger Koopmans ziet zich genoodzaakt een sms naar Van den Boog te sturen met de belofte dat Molenaar zich koest zal houden. Coronel besluit vanaf dat moment zorgvuldig de communicatie tussen bestuur en ‘tegenpartij’ vast te leggen.

Verder wordt in de eerste ledenraad gesproken over de instelling van drie platforms – een idee dat gepresenteerd wordt door Uri Coronel, maar bedacht is door Michael van Praag. Van Praag houdt Coronel voor dat hij de strijd met Cruijff nooit kan winnen, maar dat de revolutie door de instelling van de platforms gekanaliseerd kan worden. Zo kunnen bestuur en Cruijff inhoudelijk samenwerken. Het bestuur stemt in en gaat ook akkoord met de personele bezetting. Cruijff krijgt de rol die hij wenst.

De nieuwe machtsverhoudingen bij Ajax worden snel zichtbaar. Typerend is een bericht van Koopmans aan Coronel die zegt dat hij een persbericht wil uitsturen met de mededeling dat Cruijff commissaris wil worden. Coronel zegt dat hij dan eerst een gesprek met Cruijff wil hebben. Dat wil Cruijff niet waarop Koopmans een mail naar vertrouwelingen in de ledenraad stuurt met het verzoek het nieuws over Cruijff dan maar te lekken. Intussen voert De Telegraaf de druk op: bijna dagelijks verschijnen stukken tegen Coronel en Van den Boog. Directeur Van den Boog voelt dat hij een verloren strijd voert. Eind januari, na het eerste gesprek tussen Cruijff en de raad van commissarissen – bij Ajax zitten de bestuursleden ook in de raad van commissarissen – waarschuwt Van den Boog de commissarissen dit gaan jullie niet winnen. Zo groot is bij Ajax de hunkering naar succes, merkt hij, dat mensen binnen de club ‘zich helemaal gek laten maken’ door Cruijff. Een aantal van hen draait bij het horen van zijn naam als een blaadje aan een boom om.

Ruben Jongkind, looptrainer van Ajax, presenteert op 10 februari het rapport van het technisch platform –, het platform waar ook Van den Boog zitting in heeft, maar dat niet éénmaal bijeen is geweest. Het rapport Op weg naar een georganiseerde chaos, op weg naar succes is door Koopmans op papier gezet, het logo van Cruyff Inc. prijkt er nog op. Van den Boog is verrast en verzoekt het plan vanaf dan in de staande organisatie in te brengen. Drie weken later zegt Jongkind dat dat niet mogelijk is en dat alle beslissingen via Cruijff lopen.

Het wantrouwen van het bestuur neemt toe na een telefoontje van Ferdinand Grapperhaus, kroonlid van de SER en advocaat van Ajax. Grapperhaus belt midden februari met Molenaar, die hint op het vertrek van de raad van commissarissen van Ajax. Stel dat zij zouden opstappen, zegt hij tegen Grapperhaus, wil jij dan commissaris worden? Grapperhaus antwoordt dat als Cruijff hem zou vragen hij ja zou zeggen. Een grapje, vindt hij zelf. Na het gesprek belt Grapperhaus direct met voorzitter Coronel. Hij maakt ook een verslag van het gesprek met Molenaar en stuurt dat naar het bestuur, dat het weer in de ledenraad bespreekt als voorbeeld van de revolutionaire plannen van het kamp-Cruijff. Molenaar is woest op de „leugens” van Grapperhaus. Hij vermoedt dat hij bewust wordt beschadigd. Het wantrouwen tussen bestuur en kamp-Cruijff groeit.

Tijdens Anderlecht-Ajax, op de dag van de rel rond Grapperhaus, suggereert bestuurslid Joop Krant een adviesbureau in te huren om het bestuur van Ajax bij te staan in de felle strijd met De Telegraaf. Henri van der Aat, commercieel directeur, kent uit zijn tijd bij de Rabobank nog het bureau Burson-Marsteller – die toentertijd de zaak-Rasmussen voor de wielerploeg afhandelde – en maakt een afspraak met directeur Kees Boef. Op 1 april publiceert het AD, de grote rivaal van De Telegraaf, een deel van de correspondentie tussen het kamp-Cruijff en het bestuur. Voor iedereen is zichtbaar dat Cruijff en Koopmans op hoge toon de regie opeisen. Ze laten zich laatdunkend uit over het aanwezige ‘voetbalverstand’ bij de club. Als uitlekt dat het adviesbureau zich ermee bemoeit, keert dat zich als een boemerang tegen het bestuur. Op supportersfora wordt gesproken over een intimidatiecampagne.

Op 24 maart eisen Cruijff en Koopmans, gesteund door Boeve, Schoenaker, Bergkamp en Jonk, in een gesprek met directie en bestuur directe invoering van hun rapport plus het ontslag op staande voet van vijf jeugdtrainers. Drie anderen moeten een andere functie krijgen. Het bestuur is verbijsterd: mensen met wie jarenlang is samengewerkt moeten de volgende ochtend vertrekken. Vooral het gedrag van Cruijff wekt bevreemding. Hij is niet éénmaal op het jeugdcomplex van Ajax geweest, maar meent te weten dat het ‘één grote klerezooi’ is. Een van de aanwezigen hoort Cruijff zeggen dat 3 miljard mensen dagelijks met hem opstaan. Een betrokkene: „Cruijff leidt aan een ernstige vorm van narcisme. Daarom verzamelt hij marionetten om zich heen die doen wat hij zegt. Van Basten, Rijkaard, Keizer en De Boer laten zich niet door hem meeslepen, Jonk en Bergkamp wel.” Dat Wim Jonk en Dennis Bergkamp in de plannen van Cruijff het technisch hart van de club moeten vormen, verbaast het bestuur. Jonk moest vertrekken bij FC Volendam als technisch manager wegens een aantal miskopen en Bergkamp is nog maar net begonnen als trainer.

Bestuur en directie houden voet bij stuk. Ze willen geen persoonlijke afrekeningen en weigeren de jeugdtrainers te ontslaan. Het rapport willen ze gefaseerd invoeren. Cruijff dreigt dat het ‘een grote vechtpartij’ wordt als het bestuur zijn aanbevelingen niet direct doorvoert. Als het bestuur weigert, beent de groep-Cruijff weg. Vanuit het kantoor kunnen de bestuursleden nog zien hoe Bergkamp, Jonk en Cruijff even later aan het einde van de uitrit uit hun auto’s stappen om voor de camera’s van de NOS hun gal te spuwen. Cruijff: „Je bent toch blind als je niet ziet dat het niet goed gaat.”

Het weekend erna besluit Coronel te stoppen. Hij belt de overige bestuursleden die solidair met hem zijn en ook opstappen. Van den Boog stapt niet op, maar hij weet dat het een onmogelijke strijd is. Hoewel de raad van commissarissen Van den Boog steunt bij zijn weigering het personeel te ontslaan, neigt de machtige ledenraad ernaar de kant van Cruijff te kiezen. Een onderzoekscommissie van die raad gaat zoekt Cruijff op in Barcelona en het sentiment dat overheerst is dat Cruijff een functie bij de club moet krijgen. Michael van Praag is ook weer aanwezig bij dat gesprek.

Als Ajax in de competitie na een korte opleving onder Frank de Boer achterop dreigt te raken bij PSV en Twente, kiezen de supporters na lang aarzelen de kant van Cruijff. Van den Boog hoort tijdens Ajax-FC Groningen ‘Rikkie rot op’ door de Arena schallen. Hij is woedend. Als hij een week later bij NEC-Ajax een van de voormannen van ‘vak410’ tegenkomt, grijpt hij hem bij de kraag. Wat flik je me nou, bijt hij de supporter toe, je weet dat ik mijn hart en ziel in deze club heb gestoken. Die avond maakt hij zijn aftreden bekend. Van den Boog concludeert: de voetbalwereld is een egowereld, het is onmogelijk puur rationeel een club te besturen.

Cruijff draagt Koopmans op de publiciteit te mijden. Op eigen initiatief belt Koopmans nog wel met hoofdsponsor AEGON om een gesprek aan te gaan over het volgende seizoen. Bij AEGON reageert men verbaast en wijst men Koopmans erop dat alleen zaken worden gedaan met het zittende bestuur. Tussen het bestuur en het kamp-Cruijff wordt de afspraak gemaakt tot en met het eventuele kampioenschap radiostilte te betrachten in het belang van de club.

Zondag 15 mei, vorige week, volgt de allesbeslissende wedstrijd tegen Twente. Bij winst is Ajax kampioen. Bij verlies kan de club terugzakken naar de derde plaats en is voetballen in de Champions League uitgesloten. Negen spelers uit de jeugdopleiding staan in de basis – Cruijff kan zijn hart ophalen.

Twente wordt in de bomvolle Arena overtuigend verslagen en dan komt alle emotie van de voorbije maanden naar boven. Coronel loopt met betraande ogen over het veld. Van den Boog ziet zijn gelijk bevestigd: Ajax staat voor het tweede achtereenvolgende jaar in de Champions League, jeugdspelers krijgen weer een kans in het eerste, de meeste jeugdteams zijn kampioen, toptalent komt naar Amsterdam.

Ook Cruijff ziet in het kampioenschap een bekroning. Híj had in september toch voor meer eigen jeugd gepleit? Na afloop van de wedstrijd maakt Coronel zichzelf verwijten. Het bestuur had nooit moeten instemmen met het technisch platform waarmee de deur voor Cruijff open werd gezet. Ook Van den Boog weet dat hij eerder had moeten ingrijpen. Het is te laat. De voetballers hebben gewonnen. Bij de nieuwe kampioen heeft Johan Cruijff de macht.