Vrijheidsstrijder en slavenhouder

De eerste president van Amerika, George Washington, zag het als zijn taak de boel bij elkaar te houden. Een man van tegenstrijdigheden, maar alom gerespecteerd.

George WASHINGTON, 1732-1799, American president -- PEALE, Charles Wilson : 1741-1827 : American Photo Credit: [ The Art Archive / Musée du Château de Versailles / Alfredo Dagli Orti ]
George WASHINGTON, 1732-1799, American president -- PEALE, Charles Wilson : 1741-1827 : American Photo Credit: [ The Art Archive / Musée du Château de Versailles / Alfredo Dagli Orti ] The Picture Desk

Ron Chernow: Washington. A Life. The Penguin Press, 904 blz. €32,-

‘Als er ooit een land is geweest dat geleden heeft onder iemands negatieve invloed, dan is het wel deze Amerikaanse natie die geleden heeft onder de invloed van Washington.’

Met deze woorden luidde de oppositie George Washington uit toen hij in 1797 zijn presidentschap beëindigde. In vijandige publicaties probeerde men zo venijnig mogelijk na te trappen. Het pleit voor de liberale geest en persvrijheid dat deze kritiek werd toegestaan, maar het gaf ook de verbittering weer die heerste tussen federalisten (Adams, Hamilton) en republikeinen (Jefferson, Madison).

De federalisten werden ervan beschuldigd terug te willen naar een monarchie en de republikeinen juichten de bloeddorst van de Franse Revolutie kritiekloos toe – tot afgrijzen van de federalisten. Washington heeft veel moeten incasseren om zijn positie als onpartijdige leider der Amerikanen te handhaven en de boel bij elkaar te houden. Laatstgenoemde verdienste – een van zijn belangrijkste – is een goed bewaard geheim.

Washington (1732-1799) is een gigant. De Amerikaanse vader des vaderlands was behalve opperbevelhebber tijdens de Onafhankelijkheidsoorlog ook een van de opstellers van de grondwet en de eerste president. Naar hem is de hoofdstad vernoemd, alsook een van de staten. Altijd komen de superlatieven uit de kast als het over hem gaat, maar de meeste Amerikanen weten weinig van hem. Hij was geen groot denker of spreker en geen groot generaal. Hij was wel een groot leider en een goede politicus. Ron Chernow, die eerder biografieën schreef van John D. Rockefeller en Alexander Hamilton, heeft in een lijvig boek een sprekend, diepgravend portret van Washington neergezet.

Toch blijft de man een mysterie, omdat zijn portretten, zijn brieven en de verklaringen van ooggetuigen niet overbrengen wat een uitstraling de man had. Tijdgenoten uit binnen- en buitenland waren onder de indruk van zijn charisma; hij dwong ontzag af bij indianen tegen wie hij vocht, bij zijn manschappen, bij buitenlandse diplomaten en bij zijn landgenoten.

Kwaliteit

Dat charisma nemen we voor kennisgeving aan, want het is meer dan tweehonderd jaar na dato iets ongrijpbaars, ook voor zijn biograaf. Chernow fileert Washington en toetst hem op zijn kwaliteiten. Wat blijft er over?

Hij was een zwijger. Hij had ambities, maar liet zich uitnodigen voor functies. Hij zorgde dat hij in het middelpunt stond zonder zich op te dringen. Zo klom hij in 1775 op tot opperbevelhebber van de rebellen; en zo werd hij een belangrijke stem in het constitutioneel overleg van 1787. En twee jaar later bracht hij het tot het president voor twee ambtsperiodes.

Daar is nog niet alles mee gezegd. Washington was als militair ook iemand wiens uniform altijd tot in de puntjes verzorgd was, hij was een volleerd ruiter en reed op het slagveld aan het hoofd van zijn troepen. Zijn onkwetsbaarheid in de voorste linies krijgt bijna legendarische proporties. Zijn manschappen vallen bij bosjes, maar hij heeft geen schrammetje en triomfeert.

De Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog is niet gewonnen door Washingtons geweldige manoeuvres op het slagveld of door de vernietigende klappen die de Amerikanen aan het Britse leger uitdeelden. Integendeel, er werden mondjesmaat overwinningen behaald en ze waren niet vernietigend. Het was een oorlog waarin de meest vasthoudende partij na zeven jaar heeft gewonnen, met op een beslissend moment hulp van de Fransen.

Aan het eind van de rit was het voor de Britten een rekensom: moesten ze koste was kost proberen een onwillige, overzeese kolonie in een uitgestrekt gebied te behouden of maar laten schieten? Washington was daarbij de constante factor. Hij bleef het doel van de revolutie trouw, sleepte zijn soldaten erdoor en hield ook de opstandige koloniën bij elkaar.

Lompen

De enorme pil van Chernow geeft niet alleen een boeiende, uitgebreide beschrijving van Washingtons leven, maar biedt ook een fascinerend tijdsbeeld. Zo lezen we dat de ondervoede, in lompen gehulde Amerikaanse militairen vaak gevolgd werden door hun gezinnen. Pa ‘werkte’ op het slagveld, moe kookte, waste en verstelde de kleren. Ook schrijft Chernow uitvoerig over de slavenmaatschappij die Amerika toen was en hij gaat lastige vragen niet uit de weg. Hoe is het mogelijk dat terwijl de vrijheid werd bevochten door intelligente mannen die hun nobele idealen koesterden in een Onafhankelijkheidsverklaring, thuis op hun landgoederen de slaven werden afgeranseld als ze niet hard genoeg werkten?

Washington was zelf een slavenhouder op zijn landgoed Mount Vernon in Virginia. Aan het eind van zijn leven had hij er meer dan driehonderd, van wie sommigen relatief bevoorrechte posities hadden.

Washington was zeer veeleisend ten aanzien van zijn slaven. Zelfs een grijsaard van over de tachtig kreeg een reprimande als hij niet hard genoeg werkte. Ook vond hij ze ondankbaar, maar begreep blijkbaar niet dat mensen die zo onvrij leefden weinig motivatie voor hun werk op konden brengen.

Washington heeft vaker dan eens zijn verbazing geuit over ontsnappingspogingen van zijn trouwe slaven. Hij deed daarbij dan ook altijd zijn uiterste best die slaven terug te vinden. In brieven schreef hij dat hij voor afschaffing van de slavernij was, maar die stap durfde hij in de praktijk toch niet te maken. Hij was volgens Chernow bang de zuidelijke staten van zich te vervreemden, maar misschien was het gewoon het resultaat van een economische afweging. Bij testament gaf hij zijn eigen slaven pas de vrijheid na de dood van zijn vrouw.

Na zijn twee termijnen als president had Washington na jaren overheidsdienst nog krap drie jaar om zich te wijden aan zijn landgoed. Ruim twee eeuwen later gruwelt de lezer van de omstandigheden waaronder Washington in 1799 overleed. Een ernstige keelinfectie bezorgde hem hoge koorts, zodat de dokter erbij werd geroepen. Die wist niets anders te doen dan de patiënt te aderlaten en een paar collega’s in te schakelen. De collega’s konden zich volledig vinden in deze gangbare behandelmethode. Inmiddels geloven Washington-kenners dat er binnen enkele dagen ongeveer tweeënhalve liter bloed aan de doodzieke 67-jarige onttrokken is, met voorspelbare gevolgen.