‘Osama afknallen natuurlijke noodzaak’

Een eerlijke berechting van Osama bin Laden had de beschaving weliswaar een stap verder gebracht, maar fysieke vergelding is volgens de evolutieleer een betere remedie tegen een trauma als ‘9/11’. Met de liquidatie ontdeden de Amerikanen zich van een brok stress.

“U-S-A! U-S-A!” Van Texas tot Massachusetts was de stemming uitgelaten na de bewust ingetogen mededeling van president Obama. Boeren brulden op hun tractors en stedelingen toeterden door de straten. Zij handelden naar hun natuur.

Het evolutionaire geheugen schrijft voor dat slachtoffers, willen zij van hun trauma afkomen, er alles aan moeten doen om zich te wreken. Is dat eenmaal gebeurd, dan moet dat geuit worden om het slachtofferschap definitief af te kunnen werpen. Het is zeer de vraag of een rechterlijke uitspraak deze eruptie van traumawegnemende blijdschap had kunnen evenaren. Waarmee natuurlijk niet is gezegd dat deze brute liquidatie moreel in de haak is.

David P. Barash, evolutiebioloog aan de Universiteit van Washington, komt met deze theorie in het tijdschrift The Chronicle en legt uit dat dit met natuurlijke selectie te maken heeft. Samen met biopsychiater Judith Eve Lipton schreef hij het boek Payback: Why We Retaliate, Redirect Aggression, and Seek Revenge (Oxford University Press, april 2011).

Word geen prooi voor de volgende
Barash meent dat de rechtspraak meer oog moet hebben voor de negatieve emoties van slachtoffers. Een rechtsstaat die daar rekening mee houdt, kan immers voorkomen dat mensen het recht in eigen hand nemen of dat regeringen onrechtmatige daden plegen om het volk van een trauma te bevrijden.

Allereerst, zo doceert het onderzoeksduo, moeten we beseffen wat voor impact een aanval heeft op het slachtoffer. Na het letsel ontstaat er ‘stress uit minderwaardigheidsgevoel’. Een fysiologisch syndroom dat gepaard gaat met hoge bloeddruk, afscheiding van het hormoon cortisol (verhoging van het bloedsuikergehalte) en de seksuele lust remt (verlaging voortplantingskansen).

Dit ongemak wil ieder gezond organisme zo snel mogelijk kwijtraken, blijkt uit proeven met bavianen en laboratoriumratten. Zelfs als het zichtbare letsel meevalt. De stress is namelijk een alarm. ‘Pas op’, zegt Moeder Natuur. ‘Iedereen weet dat jij het onderspit gedolven hebt. Dat maakt je een makkelijke prooi voor de volgende.’

Vat een aanval altijd persoonlijk op
In de psychologie zouden we deze degradatie in de sociale hiërarchie uitleggen als een krenking; een gevoel dat dus geïnitieerd wordt door een stofje in de hersenen. Om van dat nare gevoel af te komen moet het slachtoffer het leed dat hem is aangedaan, doorgeven. Het liefst direct aan de dader. Als dat lukt, geeft het slachtoffer een krachtig signaal af aan de hele groep: ‘Ik laat niet met mij sollen!’ In criminele kringen (lees: waar men lak heeft aan rechters) is dit een recept voor overleving, benadrukken Barash en Lipton. “Mensen die ongelukken opvatten als een belediging, blijven gevrijwaard van ongelukken”, zo citeren zij uit The Godfather van Mario Puzo.

De onderzoekers onderscheiden drie vormen van vergelding. Lik-op-stuk, wraak (uitgestelde actie, veelal intensiever) en ‘doorgestuurde agressie’ (een derde partij straffen, desnoods een onschuldige omstander). De liquidatie van Osama zou je kunnen opvatten als een pure vorm van wraak.

Pas op voor geweldscyclus
Nobel is het allemaal niet, geven Barash en Lipton toe. Maar universeel is deze reflex wel. Van alle biologische instincten is vergelding één van de moeilijkste om te bedwingen. Tegelijkertijd is het belangrijk om juist deze eigenschap in te dammen met rechtspraak. Voor je het weet zit je in een geweldscyclus.

Hoewel de onderzoekers betwijfelen of met de liquidatie ‘recht is gedaan’, zijn ze er zeker van dat aan de vereisten van natuurlijke wraak is voldaan. Dat is ook af te leiden uit de woorden van Obama: “Als we zeggen dat we nooit zullen vergeten, menen we ook dat we nooit zullen vergeten.”

Eerder in deze serie:
Osama bin Laden is dood, nu het ‘Bin Ladisme’ nog
Osama bin Laden mogelijk opgespoord dankzij martelverhoor. Verbod opheffen?
VS deed precies wat Bin Laden wilde: geld verspillen
Osama bin Laden had een eerlijk proces moeten krijgen
Populair was Osama bin Laden allang niet meer
Zo is Osama bin Laden gevonden
Het Kill Team is angstaanjagend normaal
Gaddafi ideale schurk voor Sarkozy
Schietpartij CIA-agent veroorzaakt diplomatieke ramp
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Jawel, ook in u schuilt een terrorist
Gevangenissen zijn de nieuwe psychiatrische ziekenhuizen
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
Een onschuldige burger is ongeveer 2.500 dollar waard
Volksjury, zijt gij in gemoede overtuigd?