Demjanjuk kan alleen maar worden vrijgesproken

In München wordt morgen de uitspraak verwacht in de zaak-Demjanjuk. Was hij kampbewaker in Sobibor? Dat valt niet te bewijzen, stelt W.A. Wagenaar.

Het Openbaar Ministerie in München heeft zes jaar gevangenisstraf geëist voor Demjanjuks aandeel in de oorlogsmisdaden in het vernietigingskamp Sobibor. Of hij uiteindelijk schuldig wordt bevonden, is de vraag. Het bewijs zal voor een groot deel berusten op de Trawnikikaart. Zal de rechter dit gebrekkige bewijs naast zich neer willen leggen?

In de jaren tachtig kwam in het nieuws dat een van de bewakers van het vernietigingskamp Treblinka was gevonden, door de Amerikaanse opsporingsdiensten, en dat hij in staat van beschuldiging was gesteld. Het ging hier om John Demjanjuk. Hij zou de man zijn die later altijd was aangeduid als ‘Iwan de Verschrikkelijke’, de gewelddadigste kampbewaker uit Treblinka, die daar verantwoordelijk was voor het martelen en ombrengen van ongeveer 800.000 slachtoffers, die hij in samenwerking met anderen de gaskamers zou hebben ingejaagd.

De vraag is natuurlijk welk bewijs bestond voor Demjanjuks aanwezigheid en betrokkenheid. Een belangrijk bewijsstuk was een persoonsbewijs, gesteld op de naam van Demjanjuk, met een foto van hem, waarop duidelijk stond vermeld dat dit de kaart van Iwan Demjanjuk was, dat hij was opgeleid in Trawniki en dat hij was geplaatst in Sobibor. Sinds de ontdekking van deze kaart is aan de authenticiteit altijd getwijfeld. Daarvoor waren acht redenen:

1 De herkomst van de kaart is onduidelijk. Om te beginnen moeten er zeer veel Trawnikikaarten zijn geweest. In Trawniki zijn nogal wat mensen opgeleid. Toch is de Demjanjukkaart de enige die wij kennen. Hoe is Demjanjuk zijn kaart kwijtgeraakt? Het is toch een persoonlijk document, dat moest worden gedragen op zijn lichaam? Naar DNA van Demjanjuk op de Trawnikikaart is niet gezocht. We kunnen de kwaliteit dus niet verifiëren.

2 De foto op de kaart lijkt een latere fabricage en is volgens foto-experts geen origineel.

3 De gaatjes van het nietje waarmee de foto is bevestigd, corresponderen niet met elkaar.

4 Het type nietje dat is gebruikt, werd nog niet gebruikt in de tijd van de fabricage van de Trawnikikaart.

5 De stempeldelen over de foto en de kaart zijn verschoven ten opzichte van elkaar, terwijl zij toch een geheel moeten vormen.

6 De gebruikte inkt is van later datum dan de Trawnikikaart.

7 De tekst op de kaart is onduidelijk geworden, doordat een politieambtenaar van alle gedrukte teksten een vertaling heeft gemaakt. Die is er met pen en inkt ingeschreven. De totale kaart is daardoor bedorven en ongeschikt als bewijsmiddel.

8 De kaart is aan de rechtbank in de Verenigde Staten overhandigd door de KGB. De herkomst is dus verdacht. Hoe kwam de KGB aan die kaart? Had Demjanjuk haar vrijwillig ingeleverd? Was hij haar kwijtgeraakt? Dat zou heel dom van hem zijn geweest. Wie van de KGB heeft daarin de hand gehad? Voor zover wij weten, was dit een KGB-ambtenaar die eerder was betrokken bij KGB-vervalsingen. Het is ondenkbaar dat iemand zou worden veroordeeld op basis van een KGB-document waarover zo veel vragen bestaan.

Het belangrijkste punt bij dit alles is dat de hele aanklacht tegen Demjanjuk berust op de Trawnikikaart. Voor zijn aanwezigheid in Treblinka of in Sobibor bestaat geen enkel ander, hard bewijs. Daarom moet de hele kaart nauwkeurig worden onderzocht. Dat is niet gebeurd. Er zijn bovendien geen getuigen naar voren gekomen die hebben deelgenomen aan onbetwistbare herkenningsproeven.

Het is opmerkelijk dat van de overlevenden van de twee kampen Sobibor en Treblinka geen enkele duidelijke identificatie, volgens de internationaal aanvaarde regels van het Devlinrapport, naar voren is gekomen van getuigen die Demjanjuk daar zouden hebben gezien.

Er is dus hoogstens één link in het bewijs: de Trawnikikaart. Daaraan mag de rechter dus zeer hoge eisen stellen.

Demjanjuk heeft eerder terechtgestaan, in Jeruzalem. Het proces tegen hem kon opnieuw beginnen, in München, doordat overlevenden en nabestaanden de gelegenheid kregen om op te treden als medeaanklagers, die nieuwe informatie wilden presenteren over Demjanjuks aanwezigheid in Sobibor. Omdat de medeaanklagers eigenlijk niet met nieuwe beschuldigingen kwamen, vormde de zaak een herhaling. Oude informatie werd aangevoerd. Die was al heel minutieus onderzocht.

De rechtbank in Jeruzalem heeft na de val van de Muur, in 1989, toen men toegang kreeg tot documenten uit Oost-Europa, in voldoende mate vastgesteld dat er sprake was van een persoonsverwisseling en dat de echte Iwan de Verschrikkelijke uit Treblinka heel iemand anders was dan John Demjanjuk.

De hervatting van het proces in München gaat over misdaden die John Demjanjuk zou hebben gepleegd in Sobibor. Opnieuw is de Trawnikikaart een belangrijk bewijsstuk. Het wordt tijd dat er serieus onderzoek wordt gedaan naar de authenticiteit van de Trawnikikaart, met ons ter beschikking staande, moderne bewijsmiddelen, zoals DNA van Demjanjuk op de Trawnikikaart. Als hij die kaart een jaar op zijn lichaam heeft gedragen, moet heel wat van zijn DNA op de kaart te vinden zijn. Als dat DNA was gevonden, hadden we dat allang gehoord. Of het is niet onderzocht, en dan moet dat snel gebeuren, of het is wel onderzocht en niet gevonden.

Op basis van de bekende feiten kan Demjanjuk alleen maar worden vrijgesproken. Of hij vrijgesproken wordt of dat er een nieuwe gerechtelijke dwaling zal plaatsvinden, zullen we binnenkort weten.