Politiek heeft draaikonten nodig. Naar voorbeeld van Lincoln

Kerry aan het surfen. Bush: 'Hij waait met alle winden mee.'

De grootste draaikont in de politieke geschiedenis is niet Wouter Bos, maar Abraham Lincoln. In alle openheid durfde de oud-president te overwegen, te reflecteren, zich te laten overtuigen en zijn standpunt te herzien. Het bracht hem tot het afschaffen van de slavernij.

Politicus Lincoln (1809 – 1865) gedroeg zich eigenlijk als wetenschapper. Beleid goot hij niet in beton; hij zocht continu naar de beste oplossing voor maatschappelijke problemen. Net als wetenschappers joeg hij op nieuwe inzichten. Veel hebben we niet van hem geleerd, zo blijkt uit de politieke praktijk van nu. Burgers en journalisten gunnen politici doorgaans niet dezelfde rechten als wetenschappers. Wie draait, lijdt gezichtsverlies. Kan fluiten naar een herverkiezing.

Kerry: sukkel op surfplank
“U draait en u bent oneerlijk.” Met deze beschuldiging, tijdens de verkiezingscampagne van 2006, pleegde oud-premier Balkenende (CDA) zo ongeveer karaktermoord op zijn opponent Wouter Bos. De PvdA-leider moest voortaan zonder ruggengraat door het leven. ‘Onbetrouwbaar’, stiftte het CDA op zijn voorhoofd. Het gilde der spindoctors hield het niet meer. ‘Een meesterzet!’, kraaiden de mannetjesmakers.

John Kerry raakte twee jaar eerder in een politieke cycloon toen hij zijn standpunt over de Irak-oorlog wijzigde. Het campagneteam van Bush maakte er dankbaar gebruik van in een campagnefilmpje. We zien de senator uit Massachusetts eerst dobberen op een surfplank. “In welke richting zal John Kerry ons leiden?”, luidt de Republikeinse voice-over. Even later surft de Democratische presidentskandidaat heen en weer door het beeld in een wetsuit. Om de haverklap gooit hij zijn zeil om. Op de achtergrond klinkt de zwierige wals van Johann Strauss.

De videoboodschap werd een klassieker, Kerry niet. In andere boodschappen werd de tactiek nog eens dunnetjes over gedaan. “Hoe kan John Kerry ons beschermen… als hij niet eens weet waar hij zelf staat?”

Lincoln: chroniqueur van de pirouette
Het kaltstellen van draaikonten is volgens Matthew Cooper, redacteur van het politieke tijdschrift National Journal, niet altijd terecht. “We zijn waarschijnlijk vergeten dat sommige van de grootste presidenten turners waren als het ging om de flip-flop (draaien, red).” Cooper brengt in herinnering dat president Franklin Roosevelt (1882 - 1945) in 1932 een kameleon werd genoemd en dat we hem nu vooral zien als degene die de VS uit de Grote Depressie hielp en de juiste beslissingen nam in de Tweede Wereldoorlog.

Chroniqueur van de pirouette is Abraham Lincoln, leert Cooper ons uit het boek The Fiery Trial: Abraham Lincoln and American Slavery van historicus Eric Foner (W. W. Norton & Company, 2010). Geboren in de slavenstaat Kentucky was Lincoln niet voorbestemd om een grote emancipator te worden. In zijn diepste wezen was Lincoln weliswaar antislavernij, maar hij had geen brandend verlangen om het af te schaffen. Hoewel het protest vanuit het noorden opkwam, hoorde het nog steeds bij de tijdsgeest: vooral het zuiden hield vast aan slavernij. Wel was Lincoln tegen uitbreiding van dit inhumane arbeidsconcept naar westelijke staten.

Later nam Lincoln het standpunt in dat alle zwarten maar teruggestuurd moeten worden naar Afrika en Haïti. Een biraciale gemeenschap zag hij namelijk niet zitten. Halverwege de Amerikaanse Burgeroorlog kwam hij daarop terug: voorkomen dat de unie uiteenvalt had de hoogste prioriteit. Dat bracht hem tot het besef dat afschaffing van de slavernij een voorwaarde is voor federale cohesie. Het duurde nog twee jaar voordat Lincoln de bevrijdde slaven ook politieke rechten gaf. Lincolns grootheid zat ‘m volgens Foner in het gegeven dat hij rivalen aanstelde in zijn kabinet. Hij nam de mensen die zijn mening niet deelden serieus. Op die manier voelde hij haarfijn aan wanneer beleid op een mislukking dreigde uit te draaien. Precies op tijd om de zeilen bij te zetten. De zeilen waarmee Kerry metaforisch om de oren werd geslagen.

Keynes: feiten veranderen opinie
Cooper stelt dat bijna iedereen met gezond verstand evolueert in zijn opinie. Dat argumenteert hij met een recente peiling van CNN. 51 procent van de Amerikanen is nu voor het homohuwelijk. “Is dat een draai of een (persoonlijke) groei?”, luidt de retorische vraag van de redacteur. Hiermee betoogt hij dat het innemen van nieuwe standpunten een democratische samenleving siert. Waarom zouden we politici dan nog pakken op hun veranderende opinie als die synchroon loopt met voortschrijdend inzicht? Als Lincoln zich bij zijn aantreden fel tegen slavernij had gekeerd, zou hij niets klaargespeeld hebben. Het was zijn ‘flip-flop’ die van slaven volwaardige burgers maakte. Hij zocht naar een open deur in plaats van te volharden in zijn overtuiging. “Als de feiten veranderen”, zei de Britse econoom John Maynard Keynes jaren later, “dan verander ik mijn opinie. Wat doet u, meneer?” Een uitspraak, mogelijk onbedoeld, in de geest van Lincoln.

Zelden herijken politici eigen beleid
Politici met een sterke politieke filosofie geven burgers comfort, schreef Lewis D. Eigen in 2009. Standvastigheid boezemt namelijk vertrouwen in. Tegelijkertijd, zo betoogde de voormalig hoogleraar educatieve psychologie op het blog Scriptamus, staan wetenschappers van nature wantrouwend tegenover iedereen die gelooft in een onveranderlijke theorie. “De wetenschapper die bij een confrontatie met tegenbewijs niet flip-flopt is irrationeel. Een enkele waarneming kan duizenden wetenschappelijk geleerde mensen laten flip-floppen.” Hij vindt het daarom jammer dat journalisten en burgers hun politici niet dezelfde rechten gunnen als wetenschappers: leren, overwegen, reflecteren, zich laten overtuigen. Zonder flip-flop geen vooruitgang, meent Eigen. Denk maar aan de atoom. Ooit door de wetenschap geaccepteerd als het kleinste component op aarde. Nu weten we dat het nog kleiner kan: elektron, proton, neutron, quark.

Fidel Castro is volgens Eigen het meest trieste voorbeeld van een politicus die weigerde zijn standpunten te herzien. Die bleef de overtuiging uitdragen dat de VS verantwoordelijk is voor het economisch falen van het Cubaanse communistische systeem. In hun gedrag zijn de meeste politici eigenlijk een afgeleide van Castro’s koppigheid, vindt Eigen. “Soms geven ze toe dat het misgaat in de uitvoering, maar zelden ligt het aan het beleid zelf.”

Geen ijstijd, maar broeikas
Hoe dichter wetenschappers op de politiek zitten, hoe kwetsbaarder ze zijn. Een goed voorbeeld is volgens Eigen de wetenschapsadviseur van president Obama: John Holdren. In 1971 schreef de klimaat- en energiedeskundige over de eventuele komst van een nieuwe ijstijd. 38 jaar later adviseerde hij Obama hoe het ‘grote probleem’ van de opwarming van de aarde aangepakt moet worden. Conservatieven, politiek columnist Cal Thomas voorop, vielen over hem heen. Ze hadden er geen boodschap aan dat Holdrens inzicht in de tussentijd gevoed was met duizenden studies. Nee, Holdren had 38 jaar geleden beter moeten weten. Hij is een flip-flopper!

Lewis D. Eigen vat het dispuut nuchter samen. “Het schokt Thomas dat de hoogste politieke wetenschapsadviseur heeft gehandeld als een wetenschapper.” Het kantelen van de huidige ‘waarheid’ is voor wetenschappers spannend, doceert Eigen, terwijl politici het als deprimerend ervaren. De politicus die wetenschappelijk opereert, moet dus wel van heel goede huize komen wil hij zijn kiezers niet wegjagen. Zelfs Lincoln maakte zich destijds niet populair met zijn gedraai.

Eerder in deze serie:
Journalisten, activisten en oppositie verontwaardigd over Wob-plan Donner
Democratieën hebben baat bij een Koninklijk Huis
Tocqueville en de tirannie van de meerderheid
Onderzoek: complotdenker zou het liefst zelf samenzweren
Vijftig jaar diplomatieke onschendbaarheid. Feest of geen feest?
Academici worstelen met advieswerk voor Gaddafi
Politiek, schaf commissies af en zet de burger aan het werk
Wilders pareert kritiek op plan tijdelijke benoeming rechters
Vijf tips om een dictatuur coupbestendig te maken
Geef communisme een tweede kans. Echt, nu zijn we er wel klaar voor
John Kerry: Mubaraks Egypte is nooit een natuurlijke bondgenoot geweest
Congresleden schoten elkaar vroeger gewoon dood
Vrijwel iedereen rekent zichzelf tot de middenklasse
Neefje van Freud kwade genius achter moderne PR
De klassieke icoon overleeft niet in het informatietijdperk
Ben Knapen ziet diplomaten graag als marktkooplui
Zestien miljoen ‘milieuwetenschappers’