Een gebrekkige en toch nogal arrogante vertaalmachine

Misverstanden tussen mensen zijn de oorzaak van veel ellende in de wereld.

Het welwillendheidsbeginsel kan helpen ze te voorkomen.

Ieder van ons heeft de exclusieve toegang tot zijn eigen gedachten en drijfveren. Wel blijkt uit een lange geschiedenis van psychologisch onderzoek dat wij niet zoveel inzicht hebben in de redenen voor onze eigen daden en gedragingen – die redenen vinden vaak hun oorsprong in het onbewuste. We hebben onze persoonlijke theorieën over het waarom van ons handelen, maar we vergeten vaak dat die theorieën berusten op conclusies over onszelf – het zijn interpretaties, geen feiten.

Het is nuttig te beseffen dat de menselijke geest een zeer verfijnde vertaler is. Hij bundelt onze zintuiglijke ervaringen en geeft ze betekenis. En de geest weet deze betekenis heel doeltreffend te vinden. Maar hij is ook geneigd om fouten te maken, om verkeerde betekenissen toe te kennen.

In een klassieke studie lieten psychologen winkelpubliek over de kwaliteit van panty’s oordelen. Er lagen er vier uitgestald en de proefpersonen werd simpelweg gevraagd hun voorkeur uit te spreken nadat zij ze van links naar rechts in volgorde hadden gekeurd. Volgens een zeer hoog percentage had de vierde de hoogste kwaliteit en het leek de meeste mensen geen moeite te kosten om te verwoorden waarom deze ene hun voorkeur had. Sommigen loofden de zachtheid, anderen de stof. Van belang was dat alle vier de panty’s identiek waren. Maar geen van de proefpersonen verklaarde zijn voorkeur uit de volgorde waarin hij de panty’s keurde – de enige echte onderscheidende factor. De proefpersonen kozen de panty’s om een complexe verzameling redenen, maar niet om de redenen die ze aanvoerden. Er was een vertaalfout.

Het probleem om de redenen achter gedrag te beoordelen wordt des te moeilijker als we andere mensen proberen te begrijpen. We hebben niet dezelfde exclusieve toegang tot hun gedachten en dus komt er een extra onzekerheid kijken bij het begrip van hun drijfveren. Ik wil beklemtonen dat een van de grootste beletselen voor sociale harmonie – thuis, op het werk en in de sfeer van de (inter)nationale politiek – de neiging is om onze vertalingen voor feiten aan te zien. We hebben het gevoel dat we weten waarom mensen dingen doen en vergeten vaak dat we eigenlijk alleen maar onze eigen vertalingen van hun beweegredenen hebben.

Ik zou een eenvoudig methodologisch recept willen geven tegen onze natuurlijke neiging om onze eigen interpretaties voor feiten aan te zien. Het gaat uit van de erkenning dat onze geest een vertaler is en dat die geneigd is fouten te maken. Dit heet het principle of charity, het ‘welwillendheidsbeginsel’: we moeten proberen de uitspraken en daden van mensen zodanig te interpreteren dat de redelijkheid van die uitspraken en daden maximaal is. De achterliggende veronderstelling is dat mensen meestal heel redelijk zijn, zodat de toepassing van het welwillendheidsbeginsel misverstanden kan verminderen.

Om een heel gewoon voorbeeld te nemen: de volgende keer dat iemand niet op uw e-mail reageert, staat u voor de keus. U kunt concluderen dat de ander een antwoord aan u niet als prioriteit beschouwt, en misschien wel dat hij onbeleefd of ondankbaar is. Maar u kunt ook proberen het welwillendheidsbeginsel toe te passen en andere redenen voor het uitblijvende antwoord te overwegen. Misschien heeft de ontvanger het druk met iets wat af moet en stelt hij het beantwoord van de meeste binnenkomende e-mails uit totdat hij dit zorgvuldig kan doen. Of misschien is de e-mail per ongeluk verwijderd. Het aantal redelijke verklaringen is zo groot dat het een beetje arrogant zou zijn om aan te nemen dat de ware reden wel iets met u te maken zal hebben. Het zou wel kúnnen dat de ander u niet als prioriteit beschouwt of niet voldoende respect voor u heeft om te antwoorden. Het welwillendheidsbeginsel roept u alleen op dit oordeel uit te stellen, omdat onze geest vaak een slechte vertaler is.

In heel Europa – in de hele wereld eigenlijk – is immigratie een lastig politiek vraagstuk. De toegenomen immigratie gaat gepaard met een toenemende omgang van mensen uit verschillende culturen. Er is daardoor een toegenomen noodzaak tot vertaling en een toegenomen kans op misverstanden. We moeten niet alleen vertalen tussen talen, maar we moeten ook onze waarneming van menselijk gedrag vertalen in een uitleg die we zelf begrijpen.

Het spreekt vanzelf dat we collectief beter af zullen zijn als we elkaar begrijpen en doelmatiger communiceren. Dit betekent dat we ons moeten inspannen om slechte vertalingen te voorkomen. De beste manier om het welwillendheidsbeginsel te bevorderen is door het toe te passen en door de term te gebruiken. Als u de term zelf in gesprekken gaat gebruiken, zult u merken dat u het begrip al gauw als vanzelf zult toepassen. Als u vindt dat ik onduidelijk ben in dit artikel, probeer het welwillendheidsbeginsel dan alstublieft nu toe te passen.

Neil Bearden is hoogleraar Decision Sciences aan de INSEAD Business School in Singapore. Hij onderzoekt hoe mensen oordelen en beslissingen nemen. Bearden is een van de sprekers op het evenement MORGEN, op 21 mei in Amsterdam.