Nederlands Deltaplan voor Vietnam

Waterbouwkunde Een Nederlandse commissie van waterexperts ontwikkelt een watermanagementplan voor de Mekongdelta.

Joep Janssen

Even ten zuiden van Ho Chi Minh Stad, omringd door water, ligt Can Tho. Het is de grootste stad van de Mekongdelta in Vietnam. “Met Chinees Nieuwjaar stond de helft van ons huis onder water”, vertelt mevrouw Tiên. “Dat is veel te vroeg voor de tijd van het jaar.” Ze woont aan de rivier en merkt dat het water jaarlijks stijgt. Sinds 1970 is de gemiddelde jaarlijkse regenval in de Mekongdelta met 94 millimeter toegenomen. “We repareren ons huis steeds vaker en verhogen het elke keer een beetje.” Binnenkort ontvangt ze geld van de overheid om te verhuizen. Dan wordt er een dijk aangelegd die de stad beter moet beschermen tegen het opkomende water.

De dijk is onderdeel van het Mekong Deltaplan, vergelijkbaar met het Nederlandse Deltaplan van de commissie Veerman uit 2008. Sterker nog: ook het Mekong Deltaplan staat onder leiding van oud-landbouwminister Cees Veerman. Hij is aangesteld als speciaal adviseur voor de minister-president van Vietnam en leidt een team van Nederlandse waterexperts. Net als destijds in Nederland is het Mekong Deltaplan gericht op de bescherming tegen overstromingen en het veiligstellen van de zoetwatervoorziening, rekening houdend met het klimaat en sociaal-economische ontwikkelingen. Veerman: “Net als in Nederland willen we over een periode van vijftig tot honderd jaar vooruitkijken. De vraag die we ons daarbij stellen is hoe de ideale Mekongdelta er dan uit zou moeten zien.” In de zomer van 2012 moet het Mekong Deltaplan klaar zijn.

Volgens een rapport van de Wereldbank uit 2007 wordt Vietnam van alle ontwikkelingslanden ter wereld het meest beïnvloed door een stijgende zeespiegel – en dan vooral de Mekongdelta. Zulke rapporten hebben de neiging om de verwachte effecten van klimaatverandering te overdrijven, maar de Mekongdelta heeft nu al problemen met overstromingen en zeespiegelstijging. Dat komt vooral doordat de delta erg vlak is en nauwelijks beschermd wordt door dijken. Daar komt bij dat het een dichtbevolkt gebied is waar zeventien miljoen mensen wonen, in aantal vergelijkbaar met Nederland dus. Overstromingen hebben dan direct consequenties, ook bijvoorbeeld voor de landbouw. Ongeveer de helft van de rijstproductie van Vietnam vindt in de Mekongdelta plaats; Vietnam is na Thailand de grootste rijstexporteur ter wereld. Volgens het Vietnamese ministerie van Milieu komt ongeveer eenderde van het deltagebied permanent onder water te staan als de zeespiegel met één meter zou stijgen. De kans dat dát gebeurt is volgens het klimaatpanel IPCC overigens uiterst klein.

En de ironie wil dat droogte in het gebied ook een probleem kan zijn: afgelopen jaar was de regentijd erg heftig, maar daarbuiten was het in de Mekongdelta juist droger dan anders. Dat kan weer negatieve gevolgen hebben voor de visstand en -vangst. “Een van de gevolgen van klimaatverandering is dat de droge tijden droger worden en de natte tijden natter”, legt Eelco van Beek van Deltares uit, het Nederlandse kennisinstituut voor deltatechnologie te Delft. Hij presenteerde vorige maand een eerste inventarisatie van de problemen in de delta aan Nederlandse en Vietnamese onderzoekers en beleidsmakers, tijdens de vierde bijeenkomst over het Mekong Deltaplan in Ho Chi Minh Stad.

Van Beek vertelde dat de temperatuur ook zal toenemen, waardoor de kans op ziektes als dengue groter wordt. “Daarnaast leidt een stijging van de zeespiegel tot verzilting in de delta. Hierdoor komt de rijstproductie onder druk te staan. Dit wordt nog eens versterkt door een extra vraag naar voedsel als gevolg van de groeiende deltabevolking.”

Naast natuurlijke veranderingen zijn er ook veranderingen door menselijk ingrijpen. Van Beek: “De delta verstedelijkt en eersteklas landbouwgrond wordt in hoog tempo omgezet in industrieterrein. Daarvan wordt slechts 30 tot 40 procent feitelijk gebruikt door fabrieken en op sommige plekken zelfs maar 5 procent. De rest staat leeg. Dat is vooral het gevolg van een gebrekkige samenwerking tussen gemeentes en provincies.” Doordat asfalt minder water opneemt, kan die verstedelijking ook weer leiden tot een toenemende kans op overstromingen.

In theorie zou de natuur zelf een handje kunnen helpen. Bekend is immers dat in sommige natuurlijke watersystemen sedimentatie en aanslibbing de zeespiegelstijging kunnen bijhouden. Maar de bouw van dijken kan dat natuurlijke proces van ophoging weer verstoren. Daarnaast zal de aanleg van dammen in het bovenstroomse gebied – daarover vergadert Vietnam met Laos, Cambodja en Thailand in de Mekong Rivier Commissie – zorgen dat minder sediment naar de delta wordt afgevoerd.

Volgens Van Beek heeft Vietnam drie opties: “Ofwel accepteren dat de delta door zeespiegelstijging verandert en je hier geleidelijk op aanpassen. Of de gevolgen proberen te bestrijden door grote infrastructurele ingrepen, zoals dijken en waterkeringen. Maar waarschijnlijk wordt het een combinatie: aanpassen waar het kan en bestrijden waar het moet.”

Daarvoor zullen burgers, boeren en overheid moeten samenwerken, maar dat blijkt in de Vietnamese praktijk niet gemakkelijk. “Zo presteert het irrigatiesysteem onder de maat, omdat niet duidelijk is wie wat beheert”, vertelt Stefan Kuks, bijzonder hoogleraar innovatie en implementatie van waterbeleid aan de Universiteit van Twente. Hij was ook bij de bijeenkomst aanwezig. “Daar komt bij dat boeren nog te weinig deelnemen aan planning, ontwerp en uitvoering van het irrigatieproject. Het komt nog vaak voor dat investeringen in waterwerken worden gedaan, die niet in de behoefte van de gemeenschap voorzien.” De Nederlanders hebben onder meer voorgesteld om boeren voor het kostbare irrigatiewater te laten betalen. Kuks: “Dat kan helpen om ze meer verantwoordelijkheid te geven en ze ook water te laten besparen.”

Maar de invoering van economische instrumenten zal onvoldoende blijken als niet ook de cultuur van samenwerken wordt gestimuleerd. In Nederland is het ‘polderen’ in lokale waterschappen al eeuwenlang gebruikelijk, maar in het centralistisch bestuurde Vietnam ontbreekt zo’n poldercultuur. Daarom gaf Nederland Vietnam tijdens de bijeenkomst in Ho Chi Minh Stad een serious game cadeau – die werd aangeboden door prins Willem-Alexander, die samen met prinses Máxima officieel op bezoek was. Het is een SimCity-achtig computersimulatiespel, gemaakt door Tygron Serious Gaming, waarbij de spelers, zoals burgers en boeren, zich in de rol van de beleidsbepalers kunnen verplaatsen. Zo leren ze, is de bedoeling, op een speelse manier samenwerken om de toekomst van de Mekongdelta veilig te stellen: op de computer is mooi te zien wat wanneer onder water loopt.

Nguyen Thai Lai, staatssecretaris van het Vietnamese ministerie van Milieu, zei er blij mee te zijn. “We zullen ervoor zorgen dat alle belanghebbenden, van boeren tot bestuurders, aan de ontwerptafel worden uitgenodigd.”

    • Joep Janssen