Kijken zonder hersenen, met ogen op een steeltje

Dooskwallen zijn, uh, domme dozen. De geniepig giftige dooskwal Tripedalia cystophora bijvoorbeeld, heeft geen hersenen. Hij is slechts een centimeter groot en leeft tussen de wortels van mangroven, bomen die in het water groeien. Het zonlicht valt in felle bundels tussen de bladeren door in het water. Daar komen zwermen piepkleine kreeftjes op af. Het enige wat dooskwallen doen, is rondjes zwemmen in zulke lichtbundels tot ze tegen die smakelijke kreeftjes aan botsen. Simpel toch?

Het vreemde is alleen dat de kwallen maar liefst 24 ogen hebben. Ogen die bijna net zo ingewikkeld zijn als die van ons. Waar heeft zo’n eenvoudig beest dat nou voor nodig?

Om de weg te vinden in het bos, ontdekten onderzoekers in Puerto Rico. Dooskwallen hebben de vorm van een kubus. Aan vier zijkanten zit een buitenaards uitziend, buigbaar steeltje met een wonderlijke verzameling van oogjes. Zes oogjes per steeltje. Sommige van die oogjes zijn heel simpel en zien alleen het verschil tussen donker en licht – daar zijn de kreeftjes! Maar er zijn ook geavanceerde ogen die net als onze ogen plaatjes zien. Wazige zwart-wit plaatjes, dat wel. Vier van die geavanceerde oogjes – op elk steeltje één – blijken voortdurend naar de hemel te kijken. Zelfs als de kwal ondersteboven zwemt! Zo houdt de kwal in de gaten of hij in de buurt blijft van de bomen waar de kreeftjes zwemmen. Een paar meter verderop wordt het water te diep en verhongert de kwal.

De onderzoekers ontdekten dat toen ze met een computermodel hadden berekend dat de hemelkijk-oogjes waarschijnlijk een boom kunnen herkennen tot op acht meter afstand. Daarna stopten ze echte kwalletjes in een doorzichtige onderwater tank en sleepten die voorzichtig een paar meter het bos uit. De diertjes zwommen driftig terug richting de bomen.

Maar werd de tank meer dan acht meter verplaatst, of werden de bomen verstopt achter een groot wit laken, dan raakten de beestjes stuurloos. Het is verschrikkelijk knap dat de kwallen met hun ogen maar zónder hersenen kunnen navigeren, zeggen de onderzoekers. Wie geen hersenen heeft, moet slim zijn.

Berber Rouwé