De woede van de tassenkoning onderstreept parodie

De zaak Vuitton versus Plesner ging niet alleen over auteursrecht, maar ook over botsende visies op kunst.

Gelukkig had de rechter daar oog voor.

Even leek het erop dat er grenzen gesteld werden aan het recht van kunstenaars om zich vrij te uiten: het lukte Louis Vuitton om de in Nederland woonachtige Deense kunstenares Nadia Plesner een dwangsom op te leggen vanwege haar kunstwerk Simple Living, waarin zij, om aandacht te vragen voor de humanitaire ramp in Darfur, een zwart jongetje opvoerde met een schoothondje in zijn ene arm en een op een Vuitton lijkende tas in zijn andere.

Plesner spande vervolgens een kort geding aan om onder de dwangsom uit te komen dat 20 april plaatsvond. Woensdag oordeelde de rechtbank in haar voordeel nadat er een afweging was gemaakt tussen het belang op het ongestoord kunnen genieten van eigendom en het recht op vrije expressie. Omdat het hier in beide gevallen om grondrechten ging zocht de rechtbank naar ‘een faire balance tussen het algemeen belang en het belang van de betrokkenen’ zoals het in het vonnis geformuleerd is. Die faire balance sloeg in het voordeel uit van Plesner. De dwangsom wordt opgeheven en Vuitton dient Plesners proceskosten te vergoeden. Met dit besluit zullen, verwacht ik, heel veel kunstenaars blij zijn.

Een van de vreemde aspecten van deze zaak is dat Plesners tas lijkt op die van Vuitton, maar daar niet identiek aan is. Het is niet eens een tas, maar een afbeelding van een tas. Het monogram ´LV’ (Louis Vuitton) op de zogenaamde ‘Audra-tas’ heeft Plesner nogal opzichtig vervangen door het monogram ‘SL’ (Simple Living, in hetzelfde lettertype). L en V staan door elkaar heen, S en L staan ook door elkaar heen. Een S en een L die door elkaar heen staan, lijken op een dollarteken, een pijnlijke parodie voor Louis Vuitton die zijn bedrijfsfilosofie op zijn website onder begeleiding van een nogal zeikerig deuntje als volgt verwoordt: ‘MON MONOGRAM: MON SAC, MES INITIALES’. Je kunt er uit opmaken dat het bedrijf veel waarde hecht aan zijn intellectueel eigendom.

Maar Simple Living behelst meer dan een zwart jongetje met twee attributen die vooral naar Paris Hilton verwijzen. Je zou kunnen stellen dat ook dit kort geding en alle media-aandacht er deel van uitmaakten. Plesner maakt ons bewust van de werking van de media: grootschalig menselijk lijden mag als nieuwsonderwerp meeliften met de woede van de tassenkoning die door een kunstenaar met dat lijden in verband wordt gebracht. De juridische stappen van de economische grootmacht Vuitton vormden een krampachtige reactie op bad publicity die door de media als het belangrijkste nieuws wordt beschouwd.

Het zou echter te simplistisch zijn om Louis Vuitton tot vijand van de kunst uit te roepen. Het ontwerp van de Audra-tas is geleverd door een kunstenaar, de Japanner Takashi Murakami. Murakami is niet zomaar iemand: hij behoort, mede dankzij Vuitton, tot het selecte gezelschap van kunstenaars die heel erg rijk zijn geworden met hun kunst. Hij koketteert daar ook mee: de artistieke en de financiële waarde van kunst lijken voor hem onscheidbaar te zijn.

Ironisch genoeg is Murakami net als Plesner iemand die zich graag laat inspireren door beelden uit de populaire cultuur. Ook zijn originaliteit blijkt uit de manier waarop hij omgaat met bestaand materiaal. Murakami’s stijl wordt ook wel ‘superflat’ genoemd. Bij de ontwikkeling ervan zou hij zich hebben laten inspireren door Japanse tekenfilms. Dat geldt ook voor het dessin voor Vuittons Audra-tas (geen zelfverzonnen naam overigens, maar een verwijzing naar de Broadwayzangeres Audra McDonald). Voor de Audra-tas geldt op een andere manier hetzelfde als voor Simple Living: de kunstenaar verzint niet, maar reproduceert.

Niet alleen botste dus het recht op vrije uiting met het intellectueel eigendomsrecht, maar tegelijkertijd stonden er twee partijen tegenover elkaar die onverenigbare ideeën over kunst hebben – het politiek-sociale activisme van mediakunstenaar Nadia Plesner tegenover het radicaal commercieel estheticisme dat Vuitton vertegenwoordigt. Het lijkt dat de rechtbank daar oog voor heeft gehad door er fijntjes op te wijzen dat Plesners kunst niet slechts in een financieel-economisch kader geplaatst kan worden.

Gelukkig maar, want als Vuitton met deze rechtszaak iets heeft bewezen, dan is het dat het snel gedaan is met de vrijheid van kunstenaars indien hun werk alleen nog maar begrepen wordt als een product met een prijskaartje.

Jan-Willem Anker is dichter, schrijver en docent aan de Gerrit Rietveld Academie.