'Onze foto's zijn nu even in de mode'

De op de realiteit geënte Zuid-Afrikaanse fotografie begint internationale erkenning te krijgen. „Fotografie heeft hier nog betekenis.”

Fernando Augusto Luta washes his clothes while Augusto Mokinda (13), Ze Jano (12) an Ze Ndala (10) pose for a photograph in the water in which they swim in a mineshaft of the Pomfret Blue Asbestos Mine, Pomfret, North-West Province, 25 December 2002.
Fernando Augusto Luta washes his clothes while Augusto Mokinda (13), Ze Jano (12) an Ze Ndala (10) pose for a photograph in the water in which they swim in a mineshaft of the Pomfret Blue Asbestos Mine, Pomfret, North-West Province, 25 December 2002.

Thabiso Sekgala exposeert. De jonge fotograaf, 29 is hij, studeerde twee jaar geleden af aan de Market Photo Workshop. Nu hangen zijn beelden van de voormalige semi-onafhankelijke thuislanden in Zuid-Afrika aan de muur van de galerie van de fotoschool in het centrum van Johannesburg. Trots leidt hij bezoekers langs zijn werk.

Niet dat hij fotograaf wilde worden. „Als kind in Soweto kende ik alleen pasfoto’s en huwelijksfoto’s. Ik wilde iets met film, dat kende ik. Maar deze opleiding was de enige die ik kon betalen.” Zijn familie vond het maar niets: hoe kun je met documentaire fotografie nu een inkomen verdienen? „Dat is lastig, maar het kan als je hard werkt”, zegt Sekgala. „Mijn moeder is naar de opening van de tentoonstelling geweest. Ik geloof dat ze best trots was.”

De Market Photo Workshop is het geesteskind van fotograaf David Goldblatt, de grand old man van de Zuid-Afrikaanse fotografie. De in 1989 improviserend begonnen foto-opleiding voor minder welgestelde Zuid-Afrikanen heeft inmiddels wereldvermaarde fotografen als Zanele Muholi, Nontsikelelo Veleko en Themba Hadebe voortgebracht. Alumnus Jodi Bieber krijgt zaterdag in Amsterdam de World Press Photo uitgereikt voor haar beeld van het verminkte Afghaanse meisje Aisha.

Bij Goldblatt thuis leunt een afdruk van Biebers foto tegen een rijtje kunstboeken. Een „knap portret”, vindt de 80-jarige meester. „Het was een moeilijke opdracht om dit meisje respectvol te fotograferen. Dat heeft Jodie onderscheidend gedaan.” Veel meer wil hij over zijn succesvolle ex-leerling niet kwijt. Bescheiden: „Natuurlijk ben ik trots als ik hoor dat een oud-student zo’n grote prijs krijgt. Maar voor mij ligt het succes van de workshop vooral in het aantal mensen dat nu brood op de plank heeft dankzij de opleiding die wij ze gegeven hebben.”

Bieber volgde begin jaren negentig drie korte cursussen bij de school van Goldblatt. „Je leert je eigen stijl ontwikkelen, je leert kijken”, zegt ze in een restaurantje in Johannesburg. „Maar toen mijn lessen voorbij waren, wist ik nog nauwelijks iets van licht en compositie.”

Dat kwam pas in de jaren daarna, toen kranten haar in de aanloop naar de eerste vrije verkiezingen in Zuid-Afrika, in 1994, op pad stuurden voor foto’s bij verhalen waar eigenlijk niet veel gebeurde. „Als er schoten vielen, rende ik hard weg en bij campagnebijeenkomsten bleef ik altijd ver van het podium. Ik fotografeerde vooral wat er in de periferie gebeurde. Dat doe ik eigenlijk nog steeds.”

Het cursusaanbod van de Market Photo Workshop is, in de woorden van directeur John Fleetwood, inmiddels „geformaliseerd”, met lesprogramma’s van acht weken fulltime op drie verschillende niveaus. „Sommige leerlingen hebben nog nooit een camera in handen gehad, maar hebben in een gesprek aannemelijk kunnen maken dat ze grote belangstelling voor fotografie hebben.” Jaarlijks kan hij dankzij subsidies van onder andere de Nederlandse ambassade en mijnbedrijf AngolGold Ashanti ongeveer 120 nieuwe leerlingen aannemen, waarvan er zo’n 25 tot 30 per jaar na de drie cursussen daadwerkelijk afstuderen.

Daarmee dreigt, geeft hij toe, de markt verzadigd te raken. „Commercieel is fotografie steeds minder interessant, en wij blijven maar nieuwe fotografen produceren.” Veel studenten zijn in andere beroepen beland, erkent Fleetwood: design, reclame en het zakenleven. „Maar bij ons zijn ze visueel geletterd geworden. En, niet onbelangrijk, we hebben ze life skills bijgebracht .”

De belangstelling voor Zuid-Afrikaanse fotografie lijkt ondanks (of dankzij) het grote aanbod internationaal nog steeds toe te nemen. Goldblatt vreest dat „de zeepbel binnenkort gaat barsten”. Zuid-Afrikaanse fotografie, zegt hij, is „nu eenmaal in de mode” op het moment. „Dat komt deels door de kwaliteit, maar deels ook doordat de wereld zich zo bewust is van onze geschiedenis.” Fleetwood: „Er bestaat altijd een soort voyeurisme richting samenlevingen die in transformatie zijn.”

„De wereldmarkt voor de fotografie pretendeer ik niet te begrijpen”, zegt Goldblatt. „Maar dat we in Zuid-Afrika een aantal exceptionele fotografen hebben geproduceerd, heeft te maken met ons verleden. Als je onder de apartheid wilde fotograferen, dan moest je een scherp oog hebben en een zeker intellect. Je moest met de moeilijke situatie kunnen omgaan. Dat heeft in de jaren tachtig een generatie zeer getalenteerde en moedige fotografen opgeleverd. De huidige generatie is weer sterk door deze mensen geïnspireerd en opgeleid.”

En anders dan hedendaagse Europese fotografie, is de Zuid-Afrikaanse fotografie „geworteld in de realiteit”, zegt Goldblatt. „Onze isolatie tijdens de apartheid had als voordeel dat de modegrillen in Europa en de Verenigde Staten geen invloed op ons hadden. Wij gingen hier door met fotografie die in onze ogen relevant was, terwijl de westerse fotografie steeds meer conceptueel werd. Ik begrijp die foto’s nooit helemaal.”

Het gezaghebbende Oostenrijkse fotoblad Camera Austria publiceerde in 2000, na een verkiezingszege van de extreemrechtse politicus Jörg Haider, een heel blad vol met zwarte bladzijden. Goldblatt was razend en stuurde een boze brief. „Je moest eens weten wat wij met het geld hadden kunnen doen dat zij aan zwarte pagina’s hebben uitgegeven. Als die fotografen in Europa iets meer met de realiteit bezig waren geweest, dan waren ze niet verrast dat die man zou winnen en hadden ze zinvolle fotografie gepresenteerd.”

Naast de alumni van de Market Photo Workshop hebben ook Zuid-Afrikaanse fotografen als Mikhael Subotzky en Guy Tillim internationaal succes. Bieber: „Je hoeft in Zuid-Afrika niet ver weg te gaan om naar een mooi verhaal op zoek te gaan. De politiek ligt hier overal op straat, de samenleving is dynamisch. Ik heb groot respect voor de fotografie in Europa, maar hier in Zuid-Afrika heeft fotografie nog betekenis.”