Onder Jan Steens klaslokaaltje zat een piemeltje verborgen

Op de voorgrond plast een jongen geconcentreerd in de opening van een kruik terwijl een meisje opgewonden toekijkt. Een ander meisje trekt de rok van een huilend kind omhoog en houdt de ingedommelde schoolmeester een vies lapje voor de neus waarmee ze de billen van de kleine heeft afgeveegd.

Dit is geen ‘huishouden van Jan Steen’, maar een ‘schooltje’, een ander populair genre van een van de belangrijkste Nederlandse schilders uit de Gouden Eeuw. Volgende week veilt Sotheby’s het paneel uit 1672 en verwacht dat het tussen de drie en de vier ton zal opbrengen.

Het is nu nog van een Nederlandse familie die het sinds 1928 bezit en het nu wil verkopen, vertelt Martine Lambrechtsen, hoofd van de afdeling Oude Meesters bij Sotheby’s in Amsterdam. Waarom, dat weet ze niet en ook niet of het is aangeboden aan Nederlandse musea. Dat het daar een plaats verdient, dat is volgens haar duidelijk. Nederland heeft geen tekort aan Jan Steens, maar schooltjes zijn er niet. Bovendien is dit is een bijzonder goede, gesigneerd en gedateerd – zeldzaam bij Steen.

Het is vooral een mooi exemplaar. Schoolklas met slapende schoolmeester heeft ook nog eens een handig formaat: 38 bij 49 cm past bij iedereen boven de bank. En net als Steens tijdgenoten zijn wij nog altijd geboeid door de levendige wanorde die Steen met zoveel liefde toont. De chaos in de klas met varkens die het huiswerk eten, een brutale jongen die op de tafel danst en een andere die propjes schiet naar de dikke schoolmeester - het gebeurt nog iedere ergens in een klaslokaal.

Sinds 1857 is het schilderij niet meer publiek geëxposeerd. Het hing al meer dan tachtig jaar ergens in een Nederlandse huiskamer. Maar helemaal onbekend is het niet, want rond 1967 stond er een artikel over in het ook toen al wat stoute weekblad Panorama met als kop: „Striptease van een meester”. Bij het schoonmaken, vertelt Lambrechtsen, merkte de restaurator tot zijn schrik dat bij het jongetje op de voorgrond de verf losliet. Achter een kruik kwam zijn verborgen blote plassertje te voorschijn.

Vermoedelijk heeft midden negentiende eeuw de toenmalige bezitter, de Brit Thomas Baring, het laten kuisen, iets dat in die Victoriaanse tijd wel meer gebeurde, weet Lambrechtsen. Ook de blote billen van het meisje verschenen na enig poetsen en het vieze lapje zat verborgen onder een roede waarmee ze naar de schoolmeester zwaaide.

Dirk Limburg

Kijkdagen 6 t/m 9 mei, veiling 10 mei. Inl: sothebys.com