Hij leeft

Logica is niet aan bedenkers van complotten besteed.

Maar ook het weldenkende deel der natie twijfelt aan de dood van Bin Laden. En dat is eigenlijk best normaal.

FILE - In this Oct. 7, 2011 file photo, Osama bin Laden is seen at an undisclosed location in this television image broadcast. A person familiar with developments said Sunday, May 1, 2011 that bin Laden is dead and the U.S. has the body. (AP Photo/Al Jazeera)
FILE - In this Oct. 7, 2011 file photo, Osama bin Laden is seen at an undisclosed location in this television image broadcast. A person familiar with developments said Sunday, May 1, 2011 that bin Laden is dead and the U.S. has the body. (AP Photo/Al Jazeera) AP

Osama bin Laden dood? Hoezo? Waar is het bewijs dan? En trouwens: die hele man heeft nooit bestaan. Bin Laden is een mythe uit de koker van de Amerikaanse inlichtingendiensten, om de bevolking bang te maken en de strijd tegen het terrorisme te rechtvaardigen. Het militair-industrieel complex van de Verenigde Staten wil wapens verkopen en uittesten – en daar heb je oorlog en angst voor nodig, nietwaar?

Het lichaam van de Al-Qaeda-leider was amper aan de haaien in de Arabische Zee gevoerd of het regende complottheorieën. Niet alleen doorgewinterde complotdenkers komen ermee op de proppen, ook het weldenkende deel der natie vraagt zich af: is hij wel echt dood? Aanleiding genoeg: de Amerikanen hebben het lijk meteen in zee gedumpt en ze weigeren foto’s van de gedode terrorist naar buiten brengen.

Wie gelooft dat Bin Laden dood is, is stom, schrijft de Amerikaanse anti-oorlogsactiviste Cindy Sheehan op Facebook. Sheehan werd bekend door in Texas voor het huis van de toenmalige president Bush te demonstreren nadat haar zoon in Irak was gesneuveld. „Denk na: ze paradeerden met de omgekomen zonen van Saddam om te bewijzen dat ze dood waren. Waarom zouden ze deze versie van Bin Laden haastig in zee hebben begraven?”

De Amerikaanse regering heeft de schijn tegen: wie herinnert zich niet de powerpointpresentatie uit 2003 van minister van Buitenlandse Zaken Colin Powell, over de massavernietigingswapens van Saddam Hussein. „Wat we u geven zijn feiten en conclusies, gebaseerd op gedegen inlichtingenwerk”, zei hij tegen de VN-Veiligheidsraad. Niets van waar, bleek later. Maar toen had de Amerikaanse regering er tenminste nog strategisch belang bij om te liegen. Washington wilde Irak binnenvallen en had daarvoor een rechtvaardiging nodig.

Welk belang zou president Obama erbij kunnen hebben om te liegen over de dood van Bin Laden? Dat hij daardoor stijgt in de opiniepeilingen? Zijn populariteit is na de dood van Bin Laden inderdaad toegenomen, maar als hij daarmee de verkiezingen van volgend jaar had willen winnen, heeft hij echt te vroeg gepiekt.

Logica is niet aan complotdenkers besteed, zoveel is duidelijk. Ook de DNA-test die de Amerikaanse regering op de dode Bin Laden heeft laten uitvoeren en die met bijna honderd procent zekerheid uitwijst dat hij het echt is, maakt geen indruk. Een goede complotdenker past alles aan zijn eigen straatje aan. Als er wél foto’s van de dode Bin Laden worden gepubliceerd, zal hij zeggen: photoshop!Complottheorieën komen voort uit de volstrekt menselijke neiging om verbanden en patronen te zien – ook als ze er niet zijn. Dit is zeker het geval bij grote, schokkende nieuwsgebeurtenissen die schreeuwen om duiding en zingeving. De wereldwijde bankencrisis blijkt dan opeens te zijn veroorzaakt door de Democraten om Obama verkozen te krijgen. En de tsunami’s in Azië zijn het werk van de VS, om de opkomende economieën daar te schaden. Natuurlijk.

We kunnen moeilijk accepteren dat een gebeurtenis zinloos is, en geen groter verband of hogere betekenis heeft. Dat het leven soms van toevalligheden aan elkaar hangt. De moord op John F. Kennedy het werk van één schutter? Dat kán niet. Een grote gebeurtenis moet een grote oorzaak hebben. Een complot maakt de wereld voorspelbaar en begrijpelijk.

Het is normaal om houvast te zoeken als je grip verliest. De Amerikaanse psychologe Jennifer Whitson publiceerde in 2008 een onderzoek in Science, waaruit bleek dat er een verband is tussen het verlies van controle, groeiende onzekerheid en toenemend complotdenken. Mensen die voor hun gevoel de controle kwijt zijn, blijken bijvoorbeeld ook meer patronen in beeldruis en meer verbanden in beursinformatie te zien. Het zoeken naar zulke verbanden is een automatisme van de hersenen.

Complotdenkers zijn vaak slimme, beleefde en ogenschijnlijk redelijke mensen. Uit onderzoek blijkt wel dat ze een vrij negatief wereldbeeld hebben en zeer wantrouwig staan tegenover elke vorm van autoriteit. Neem David Ray Griffin, een gepensioneerde Amerikaanse professor in de filosofie van religie en theologie. Hij kreeg bekendheid met boeken over de aanslagen van 9/11. Die zijn volgens hem een complot van de Amerikaanse regering, en hij is niet de enige. Uit een peiling van de universiteit van Ohio uit 2006 bleek dat een derde van de Amerikanen geloofde dat regeringsfunctionarissen betrokken waren bij de aanslagen, of niets hebben gedaan om ze tegen te houden. Daarmee is die theorie net zo wijdverbreid als die andere beroemde complottheorie: dat de federale regering achter de moord op Kennedy zat. In de jaren zeventig werd dat door intellectuelen gezien als feit.

Complottheorieën zijn van alle tijden. Ze weerspiegelen de obsessies van een bepaalde periode. De moeder aller complottheorieën is uiteraard het antisemitische geschrift de ‘Protocollen van de Wijzen van Zion’ (1903), over de vermeende plannen voor een joodse wereldheerschappij. Ook na de zelfmoord van Adolf Hitler in april 1945 doken verhalen op dat hij nog leefde en zich schuilhield. Om te bewijzen dat hij echt dood was, kwam de Russische geheime dienst op de proppen met een schedel en een kaakbeen. Maar een DNA-test wees later uit dat die van een vrouw waren.

Toch lijkt het internettijdperk zich bij uitstek te lenen voor complottheorieën. De wereld wordt complexer, we worden overspoeld door een uitdijende informatiestroom. En wat is dan nog waar? Dat de serieuze media ook niet altijd de ‘waarheid’ over klimaatverandering en financiële crisissen vertellen, voedt de scepsis. Zie het succes van Het Zijn Net Mensen, het boek waarin Joris Luyendijk betoogt dat media de werkelijkheid filteren. Mensen zagen daarin hun argwaan bevestigd, al was dit misschien de bedoeling van Luyendijk.

Op internet wemelt het van de complottheorieën die, geheel volgens het boekje, allesomvattende verklaringen bieden. Dus waarom worden de foto’s van Bin Laden niet vrijgeven? Omdat er geen lijk is. Hoe kan het dat hij een zeemansgraf heeft gekregen? Omdat er geen lijk is. En o ja: de Amerikaanse president Obama is, een moslim. Net als Bin Laden.