Zawahiri wordt genoemd als de nieuwe leider

Osama bin Laden (L) sits with his adviser and purported successor Ayman al-Zawahiri, an Egyptian linked to the al Qaeda network, during an interview with Pakistani journalist Hamid Mir (not pictured) in an image supplied by the respected Dawn newspaper November 10, 2001. Al Qaeda's elusive leader Osama bin Laden was killed in a mansion outside the Pakistani capital Islamabad, U.S. President Barack Obama said on May 1, 2011. REUTERS/Hamid Mir/Editor/Ausaf Newspaper for Daily Dawn (AFGHANISTAN - Tags: POLITICS CONFLICT IMAGES OF THE DAY)
Osama bin Laden (L) sits with his adviser and purported successor Ayman al-Zawahiri, an Egyptian linked to the al Qaeda network, during an interview with Pakistani journalist Hamid Mir (not pictured) in an image supplied by the respected Dawn newspaper November 10, 2001. Al Qaeda's elusive leader Osama bin Laden was killed in a mansion outside the Pakistani capital Islamabad, U.S. President Barack Obama said on May 1, 2011. REUTERS/Hamid Mir/Editor/Ausaf Newspaper for Daily Dawn (AFGHANISTAN - Tags: POLITICS CONFLICT IMAGES OF THE DAY) REUTERS

„Ayman is voor Bin Laden wat het brein is voor het lichaam.” De uitspraak is afkomstig van Montasser al-Zayat, de gewezen advocaat in Kairo van dr. Ayman al-Zawahiri, sinds lang de nummer twee van Al-Qaeda. Als Zayat gelijk heeft, dan is het niet het brein van Al-Qaeda, maar louter een lichaam dat maandag door het Amerikaanse leger in zee werd gegooid. Zawahiri verbergt zich, naar wordt aangenomen, ergens in Pakistan.

Zayats vaak geciteerde uitspraak werd gisteren weerspiegeld door de meeste Al-Qaeda-experts: de dood van Osama bin Laden is louter symbolisch omdat de man al jaren niet meer betrokken was bij de dagelijkse leiding, als er tenminste nog zoiets bestaat als een centraal geleid Al-Qaeda. De 59-jarige Zawahiri is nu de gedoodverfde nieuwe leider van Al-Qaeda.

Zawahiri werd geboren in een rijke, conservatieve familie in Kairo. Zijn vader was hoogleraar en zijn moeder was de dochter van een ambassadeur. Ze woonden in Maadi, een van de duurste wijken van de Egyptische hoofdstad.

Daar richtte Zawahiri op 15-jarige leeftijd met enkele klasgenoten een clandestiene groep op die als doel had de Egyptische regering omver te werpen en haar te vervangen door een islamitische staat. Zawahiri’s inspiratiebron was Sayyed Qutb, de ideoloog van de Moslimbroeders die in 1966 was geëxecuteerd na een schijnproces.

Een tijd lang legde Zawahiri een foutloos parcours af. Hij studeerde geneeskunde, werkte enkele jaren als chirurg bij het Egyptische leger, en trad in het huwelijk. Daaraan kwam een abrupt eind toen hij in 1981 samen met honderden andere fundamentalisten werd gearresteerd na de moord op president Anwar Sadat.

Zayat, die drie jaar lang een cel met hem deelde, schrijft in zijn biografie Al-Zawahiri zoals ik hem heb gekend, dat Zawahiri onder foltering de schuilplaats vrijgaf van Essam al-Qamari, een lid van de Islamitische Jihad-beweging. Volgens Zayat heeft die foltering Zawahiri getransformeerd van een gematigde fundamentalist tot een gewapende jihadist.

Na zijn vrijlating in 1984 verhuisde hij naar Saoedi-Arabië om vervolgens in Peshawar in Pakistan te belanden, waar hij gewonden hielp verzorgen van de strijd tegen de Sovjet-bezetting van Afghanistan. Daar ontmoetten Zawahiri en Osama bin Laden elkaar voor het eerst.

Ook volgens Bin Ladens officiële biograaf, Hamid Mir, was Zawahiri altijd het brein. In tegenstelling tot Bin Laden, zei Mir eind 2001, was Zawahiri niet geïnteresseerd in vechten vanuit een grot in de bergen. „Zawahiri denkt veel groter, internationaal. Hij zat achter de terreuraanslag tegen de toeristen in Luxor in 1997. Als er iemand in staat was om de aanslagen van 11 september 2001 te bedenken, dan was het Zawahiri.”

Zawahiri mag dan de hersens zijn, hij miste altijd het charisma van Bin Laden. Zawahiri’s recente pogingen om aansluiting te vinden bij de opstanden in Tunesië en Egypte hadden bijvoorbeeld weinig of geen invloed.

Maar het is ook mogelijk dat de vraag over de opvolging van Bin Laden een westerse obsessie is. Sommige experts betogen immers dat Al-Qaeda niet zozeer een organisatie is als wel een verzameling kleine, onafhankelijk opererende cellen die alleen een gedachtegoed delen.