Van rijkeluiskindje tot sober levende terrorist

Osama bin Laden was „razend” toen de Russen in 1979 Afghanistan bezetten.

Maar zijn belangrijkste oorlog werd die tegen de Amerikaanse „kruisvaarders”.

Osama bin Laden nam zijn geloof van jongs af aan zeer serieus. Zijn eerste vrouw (van de in totaal zes, maar conform islamitische voorschriften nooit meer dan vier tegelijk) Najwa, moeder van elf van zijn ongeveer twintig kinderen, getuigt ervan in haar in 2009 verschenen boek over haar leven met Bin Laden: sobere bruiloft in 1974, sober leven, geen ijskast, geen televisie, geen air conditioning – had de profeet Mohammed soms elektriciteit? Overigens wel dure auto’s; hoe dat kon is nooit uitgelegd.

Osama bin Mohammed bin Awad bin Abud bin Laden werd op 15 februari 1957 geboren in Saoedi-Arabië als achttiende van de 52 kinderen van een superrijke aannemer. De kiemen voor zijn latere gewelddadige loopbaan werden op de Koning Abdul Aziz-universiteit van Jeddah gelegd, waar in die tijd in het algemeen een sfeer van islamitische herbezinning heerste.

Hij volgde daarin zijn belangrijkste leermeester, de Palestijn dr. Abdullah Azzam, die in Jeddah zijn docent islamitische studies was. Azzam, een van de grondleggers van de Palestijnse fundamentalistische organisatie Hamas, predikte de gewelddadige jihad, heilige oorlog, tot de ware islam in alle islamitische landen zou heersen, „jihad om onze waardigheid te beschermen en onze bezette landen te bevrijden”.

Bin Laden en Azzam ontmoetten elkaar weer in Afghanistan, na de Sovjet-invasie van 1979. De bezetting van islamitisch Afghanistan door de ongelovige Russen had een doorslaggevende invloed op Bin Ladens denken. „Ik was razend”, zou hij later in een interview zeggen. „Ik ging er meteen naartoe.”

Met de hulp van Bin Laden en diens massaal toegestroomde Arabische strijders – én de CIA – brachten de Afghaanse mujahedeen het machtige Sovjet-leger een desastreuze nederlaag toe. Maar achter de schermen van deze ‘vergeten oorlog’ werd aan de volgende heilige oorlog gewerkt, die tegen de „kruisvaarders” in Washington.

Azzam werd opgeblazen, maar Bin Laden vond een nieuwe inspiratiebron, de Egyptenaar Ayman al-Zawahiri, zelf een volgeling van Sayyed Qutb, van wie de gedachte kwam dat moslims verplicht waren tot de gewapende jihad tegen hun regimes. Qutb, die in 1966 door de toenmalige Egyptische president Nasser werd opgehangen, zag samenzweringen tussen de Midden-Oosterse regimes van die tijd en het Westen, dat uit was op de vernietiging van de islam.

De bezetting van Koeweit door de Iraakse leider Saddam Hussein in 1990 en de daaropvolgende uitnodiging door het Saoedische koningshuis aan de Verenigde Staten om troepen te stationeren in Saoedi-Arabië, kwamen voor Bin Laden als het ultieme bewijs van Qutbs theorie. Bin Laden had zelf troepen aan koning Fahd aangeboden om te helpen Saoedi-Arabië te verdedigen en Irak uit Koeweit weg te slaan, maar dat aanbod was afgeslagen. In een van zijn belangrijkste verklaringen, de ‘Oorlogsverklaring aan de Amerikanen die het Land van de Twee Heilige Moskeeën bezetten’ van 1996, zei Bin Laden: „Islamieten branden van woede [...] Er is geen belangrijker plicht dan de Amerikanen uit het heilige land te verdrijven.”

Al-Qaeda, Arabisch voor ‘de basis’, had hij al eind 1988, begin 1989 in Afghanistan opgericht. In februari 1998 fuseerde hij dit Arabische oudstrijderslegioen met een aantal andere extremistengroepen, waaronder Zawahiri’s Jihad, verantwoordelijk voor de moord op president Sadat in 1981.

In een begeleidende verklaring stelde hij Amerika’s „bezetting” van Saoedi-Arabië aan de kaak en daaruit voortvloeiende „misdrijven” ten dienste van „de kleine staat van de Joden”. Daarom „geven we de volgende fatwa aan alle moslims uit: de opdracht om Amerikanen en hun bondgenoten, zowel militairen als burgers, te doden is een individuele plicht voor iedere moslim in elk land”. In augustus 1998 bliezen terroristen namens Al-Qaeda de Amerikaanse ambassades in Kenia en Tanzania op. Het is niet zijn eerste aanslag, maar wel de eerste met de typische Al-Qaeda-handtekening: gecoördineerde, meervoudige aanslagen op symbolische doelen.

Bin Laden zat toen allang weer in Afghanistan. Hij was in 1989 naar Saoedi-Arabië teruggekeerd, maar werd door de Saoedische regering wegens zijn aanhoudende kritiek op de koninklijke familie steeds verder aan banden gelegd. Eind 1991 week hij met vrouwen en kinderen uit naar Soedan, waar hij met een klein aantal Arabische strijders boerderijen en bedrijven opzette, en op de achtergrond terreurzaken deed. De familie Bin Laden deed hem in 1994 in de ban. In hetzelfde jaar trok de Saoedische regering zijn staatsburgerschap in.

In 1996 moest ook de Soedanese regering hem niet meer. Hij vluchtte naar Afghanistan, aanvankelijk met een zoon. Een paar maanden later liet hij zijn gezin overkomen. In haar boek beschrijft echtgenote Najwa hilarische beelden. Zwanger van haar tiende kind klautert ze, geheel gesluierd, de bergen van de Tora Bora op naar een paar stenen hutten zonder stromend water of stroom. Najwa verliet Afghanistan en Bin Laden in 2001, vlak voor 9/11. Zes weken later lanceerden de Verenigde Staten vernietigende luchtaanvallen op Al-Qaeda in Afghanistan en vluchtten Bin Laden en Zawahiri naar Pakistan. Waar Zawahiri nu is, is niet bekend.