Het leed van een landgevat in tearjerker

Het herdenken van de Tweede Wereldoorlog verslapt, menen sommige theatermakers. Met voorstellingen wordt nieuwe aandacht gevraagd.

Amsterdam, 27-04-2011. Beelden van de voorbereiding van het toneelstuk "Bent" w.o. het kaalknippen van de acteurs Kevin Hassing (r) en Thomas Cammaert(l). Regie Gerardjan Rijnders. Foto Leo van Velzen NrcHb.
Amsterdam, 27-04-2011. Beelden van de voorbereiding van het toneelstuk "Bent" w.o. het kaalknippen van de acteurs Kevin Hassing (r) en Thomas Cammaert(l). Regie Gerardjan Rijnders. Foto Leo van Velzen NrcHb.

Door Yasmina Aboutaleb

Om klokslag acht uur herdenkt Nederland morgen „slechts” twee minuten lang de slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog. „Dat is te kort”, vinden theatermakers en filosofen Jaïr Stranders (32) en Bo Tarenskeen (29). Daarom organiseren zij dit jaar voor de tweede keer de theatermanifestatie Theater Na de Dam. Hiervoor worden op de avond van de Nationale Herdenking 19 voorstellingen gespeeld in theaters rond de Dam in Amsterdam.

De theatermakers vinden dat de Dodenherdenking de laatste jaren zijn historische betekenis verliest. Vooral voor jongeren is de Dodenherdenking te vaag en te algemeen geworden, vindt Tarenskeen. „Steeds vaker worden slachtoffers van andere gebeurtenissen, zoals in Rwanda en Srebrenica, erbij gehaald. Terwijl leed niet te vergelijken is, en deze oorlog een bijzondere plek heeft in onze nationale geschiedenis.”

Door een avond lang toneelstukken op te voeren waarin de Tweede Wereldoorlog centraal staat, hopen de theatermakers de herdenking levend te houden. Stranders: „In de stukken worden specifieke verhalen over deze geschiedenis verteld. Dat geeft concrete stof om over na te denken.”

Dit jaar hebben de organisatoren, naast hernemingen, ook vijf speciaal voor deze manifestatie gemaakte toneelstukken geprogrammeerd. Zo gaat de voorstelling Bent op 4 mei in première in theater de Engelenbak. Bent is een voorbeeld van een relatief onbekend verhaal uit de oorlog. De openingsscène van de voorstelling begint op keiharde, agressieve toon:

„Jood!”

„Ja meneer.”

„Niet verslappen!”

„Nee meneer.”

„Smeerlap!”

„Ja meneer.”

„Ik zie alles!”

„Ja meneer.”

„Jood!”

„Ja meneer.”

„Jij bent verantwoordelijk!”

„Ja meneer.”

Het verhaal gaat over twee Duitse homoseksuelen die zijn afgevoerd naar concentratiekamp Dachau. De één (Kevin Hassing) doet zich voor als een jood en draagt een gele ster op zijn uniform. De ander (Thomas Cammaert) komt wel uit voor zijn seksuele geaardheid en draagt een roze driehoek. Met alle gevolgen van dien, want homoseksuelen waren in de ogen van de nazi’s de laagste soort mensen.

„Het is een echte tearjerker ”, zegt regisseur Gerardjan Rijnders grappend. „Dat komt door de combinatie van de gruwelijkheden van de oorlog en de liefde tussen de twee jonge mannen.” Rijnders werd door acteur Hassing gevraagd om mee te doen aan deze gelegenheidsproductie. Acteur Thomas Cammaert kende het controversiële homo-erotische toneelstuk uit 1979 zelf niet. Maar: „er zijn vast meer mensen die niet wisten hoe homo’s in de oorlog behandeld werden.” Dat maakt deze voorstelling een waardevolle toevoeging aan Theater Na de Dam, volgens de acteurs.

Het educatieve aspect van de theatermanifestatie is belangrijk, vindt het Amsterdamse comité 4 en 5 mei. „Het is belangrijk dat er een breed publiek komt, waaronder jongeren en nieuwe Nederlanders”, zegt Thijs Middeldorp. Hij is programmadirecteur van het comité, partner van Theater Na de Dam. De brede doelgroep is ook de reden dat de prijzen van de voorstellingen, variërend van vijf tot tien euro, laag zijn gehouden.

Zo kan het publiek dit jaar voor tien euro naar Koninklijk Theater Carré, waar op 4 mei eenmalig de voorstelling Liever geen oorlog... te zien is. Ruut Weissman, regisseur en artistiek leider van de Amsterdamse toneelschool, brengt in deze voorstelling de cast van de oude muzikale voorstelling Tip Top weer bijeen.

Naast gevestigde Tip Top-acteurs als Jenny Arean, Remko Vrijdag en Lucretia van der Vloot spelen daarin ook negentien studenten van de Amsterdamse Toneelschool & Kleinkunstacademie. Zij fungeren als Grieks koor: ze reageren op de Tip Top -acteurs en geven commentaar op gebeurtenissen in het stuk. Ook spelen ze scènes die inspelen op de actualiteit en die geschreven zijn door kleinkunstenaars Daniël Samkalden en George Groot. Grappige, soms pijnlijke scènes over onder meer PVV’er Fleur Agema (‘zij is best sexy’), tolerantie (‘wat is dat?’) en vooroordelen (‘negers zijn luie mensen’). Paul de Leeuw zal de epiloog, Das Vielleicht Lied van Bertold Brecht, komen zingen in Carré.

Regisseur Weissman, kind van joodse ouders, zegt een speciale binding te hebben met de dodenherdenking. Vroeger herdacht hij altijd bij de Hollandse Schouwburg Amsterdam. Daar brachten de Duitse bezetters de joden naartoe voordat ze gedeporteerd werden. Sinds Weissman een tweede huis heeft in Zuid-Frankrijk, brengt hij de twee minuten altijd in stilte in zijn Franse tuin door. „Dat wordt dit jaar wel anders, want we spelen al om negen uur. Van tevoren ben ik in mijn hoofd vast alleen maar bezig met de voorstelling.”

De cast van Liever geen oorlog... zal waarschijnlijk pas na de voorstelling twee minuten stilte in acht nemen. Weissman: „Het wordt een bijzondere dag. Voor de studenten zal 4 mei nooit meer hetzelfde zijn.”

Na zo’n theateravond hebben veel mensen nog behoefte is aan gesprek en reflectie, zegt organisator Jaïr Stranders. Dat is de reden dat ook dit jaar na de voorstellingen een late night show plaatsvindt. Cabaretier Jan Jaap van der Wal leidt daar een gesprek over herdenken waarvoor onder anderen PvdA-parlementariër Frans Timmerman en publicist Mohammed Benzakour uitgenodigd zijn. Ook houdt cabaretier Van der Wal een persoonlijke conference. „Ik moet het nog schrijven, maar het staat vast dat het zal gaan over mijn overgrootvader en zijn moedige rol in de oorlog.”

Maar herdenken is niet alleen belangrijk voor mensen die een persoonlijke band hebben met de oorlog. Stranders: „Het gaat erom dat Theater Na de Dam een plek biedt waar mensen samen kunnen komen om zich een concrete voorstelling te kunnen maken van de oorlog. Herdenken doe je samen.”