Wie zei dat de tijd tandeloos was?

Jennifer Egan won belangrijke literaire prijzen in de VS met een boek dat Proust en popcultuur verenigt.

In A Visit from the Goon Squad is de tijd een ‘knokploeg’.

FILE - In this file photo of July 15, 2010, a couple relaxes in Brooklyn Bridge Park beneath the Manhattan Bridge in New York. The city’s first waterfront plan in two decades is to be announced Monday, March 14, 2011. The blueprint is New York's attempt to reverse more than a century of planning that left much of the city’s 520 miles of shoreline inaccessible to residents and instead directed them inland for their recreation and relaxation. (AP Photo/Kathy Willens, file)
FILE - In this file photo of July 15, 2010, a couple relaxes in Brooklyn Bridge Park beneath the Manhattan Bridge in New York. The city’s first waterfront plan in two decades is to be announced Monday, March 14, 2011. The blueprint is New York's attempt to reverse more than a century of planning that left much of the city’s 520 miles of shoreline inaccessible to residents and instead directed them inland for their recreation and relaxation. (AP Photo/Kathy Willens, file) AP

Een popmuzikant gaat na dertig jaar op bezoek bij een jeugdvriend. Zelf is er hij er niet best aan toe: hij is al lang gescheiden, leeft op een dieet van snijbonen en Jägermeister en brengt zijn dagen door aan lagerwal, vissend in de New Yorkse East River. Maar zijn oude vriend Bennie is groot geworden in de platenindustrie en zetelt in een mooi kantoor met een charmante secretaresse. Scotty laat zich aandienen, legt een cadeau – een enorme, zelf gevangen baars – op Bennies bureau en zegt na wat ongemakkelijke plichtplegingen: ‘Ik ben hier maar om één reden: ik wil weten wat er tussen A en B gebeurd is. A is toen we samen in de band zaten en allebei achter hetzelfde meisje aanzaten. B is nu.’

Van A naar B, dat is het thema van A Visit from the Goon Squad, de roman waarvoor Jennifer Egan (Chicago, 1962) vorige maand zowel de National Book Critics Circle Award als de Pulitzer Prize ontving (‘ten koste van Jonathan Franzens Freedom’, wordt daar dan meteen bijgezegd). Veel van de personages in deze mozaïekroman, die bijna vijftig jaar bestrijkt en dertien verhalen bevat, vragen zich mét Scotty af ‘How did I get here?’ De drugsverslaafde popzanger Bosco bijvoorbeeld; de doodzieke platenbaas Lou, de kleptomane Sasha en niet te vergeten de enigszins geschifte Jules, die zich na een lange gevangenisstraf verbaast over de veranderingen in Amerika na 9/11. De tijd heeft scherpe tanden, en je kunt het heden beter niet vergelijken met het heden, zoals Marcel Proust schrijft in het motto van de roman.

Egans cryptische titel, ‘Een bezoekje van de knokploeg’, sluit op al dat gezoek naar de verloren tijd aan. ‘Time’s a goon, right?’ zeggen de hoofdpersonen tegen elkaar; ‘You gonna let that goon push you around?’ Een retorische vraag, want niemand heeft verweer – zelfs Bennie niet, wiens geluk op een gegeven moment ook op is. Je kunt alleen hopen op verlossing van je oude ellende, op een tweede kans. En dat is wat Egans personages ten deel valt. In de niet al te verre toekomst – de roman loopt tot in 2020 – hebben de meesten een nieuw begin gemaakt. Sadder and wiser, maar toch.

Het is die optimistische, archetypisch Amerikaanse uitkomst die A Visit from the Goon Squad bij de verdeling van de literaire prijzen in de VS tot het redelijke alternatief voor Franzens Freedom heeft gemaakt. Dát en Egans vermogen om in gaaf proza en betrekkelijk kort bestek (A Visit telt minder dan eenderde van het aantal woorden van Freedom) een breed spectrum van het moderne leven te bestrijken. Waarbij de personages geen babyboomers of oud geworden hippies zijn, maar jongeren van de punkgeneratie, uit het San Francisco en het New York van de late jaren zeventig. Tijdgenoten van de critici die nu de literaire jury’s en andere prijzenverdeelmachines bevolken.

A Visit from the Goon Squad begint met een perfect (want spannend, grappig, goed geschreven en melancholiek) kort verhaal over Sasha, een veertiger die in behandeling is voor kleptomanie en aan haar psychiater vertelt hoe ze zelfs tijdens een blind date geen weerstand kon bieden aan een veronachtzaamde portemonnee. In drie van de hoofdstukken daarna komen we – heen en weer springend door de tijd – niet alleen haar tragische voorgeschiedenis te weten, maar ook die van haar medereizigers door de tijd, die elk een paar keer optreden in de dertien los te lezen verhalen.

Egan lijkt bang om haar lezers te vervelen – of heeft geprobeerd om een compromis te vinden tussen de klassieke Great American Novel en de eisen van de moderne, aan een zapcultuur gewende lezer. Bijna ieder hoofdstuk is in een andere stijl geschreven: ikvorm, hijvorm, jijvorm, tijdschriftartikel (in de van voetnoten vergeven stijl van cultauteur David Foster Wallace), ja zelfs een powerpointpresentatie van 75 pagina’s. In sommige verhalen treedt een alwetende verteller op die in korte flashes forward verklapt wat er met de besproken personages gebeurt. Egans proza heeft een hoog soortelijk gewicht, op de powerpoint na leest het niet snel; je moet de tijd nemen om haar verschillende stemmen en dialogen in oude, nieuwe en toekomstige spreektaal tot je door te laten dringen. Maar dan komen de emotionele verwarring van de personages en het knagen van de tijd extra hard aan.

Is A Visit from the Goon Squad daarmee een ‘beter’ boek dan Freedom? Naar mijn idee toch niet. Je kunt van alles aan te merken hebben op de pretenties van Franzen, of op zijn voorliefde voor uitweidingen en stilistisch machismo; dat neemt niet weg dat je zijn hoofdpersonen écht leert kennen en dat zijn beeld van het veranderde Amerika na acht jaar Bush op z’n zachtst gezegd inzichtelijk is; om maar niet te spreken van zijn vondst om de roman op te hangen aan de verschillende manieren waarop je het begrip vrijheid kunt invullen.

Jennifer Egans thema – de tijd bijt ons allemaal – is wat gewoner, en haar keuze om het verhaal te vertellen in de vorm van samenhangende short stories mag dan origineel zijn, het bevredigt de lezer minder dan het mooi afgeronde verhaal van Franzen. Wat niet wegneemt dat Egan de betere stilist en de subtielere verteller is en dat A Visit from the Goon Squad nu al terecht geldt als een van de literaire hoogtepunten van 2011.

Jennifer Egan: A Visit from the Goon Squad. Alfred A. Knopf, 272 blz. € 26,- De vertaling komt in oktober uit bij De Arbeiderspers