Dit is een artikel uit het NRC-archief De artikelen in het archief zijn met behulp van geautomatiseerde technieken voorzien van metadata die de inhoud beschrijven. De resultaten van deze technieken zijn niet altijd correct, we werken aan verbetering. Meer informatie.
Bekijk hele krant

NRC Handelsblad

Politiek

Dood Bin Laden maakt eind aan Amerikaans gevoel van onmacht

In een bliksemactie hebben Amerikaanse elitetroepen in Pakistan de schuilplaats van Osama bin Laden bestormd en de terroristenleider gedood. Maar deze symbolisch belangrijke slag heeft Amerika en wereld niet opeens veiliger gemaakt.

Firefighters react in Times Square after President Barack Obama announced that the United States has the body of Osama bin Laden, in New York, May 1, 2011. Bin Laden, the mastermind of the most devastating attack on American soil in modern times and the most hunted man in the world, was killed in a firefight with United States forces in Pakistan on Sunday, President Obama announced. (Michael Appleton/The New York Times)
Firefighters react in Times Square after President Barack Obama announced that the United States has the body of Osama bin Laden, in New York, May 1, 2011. Bin Laden, the mastermind of the most devastating attack on American soil in modern times and the most hunted man in the world, was killed in a firefight with United States forces in Pakistan on Sunday, President Obama announced. (Michael Appleton/The New York Times) NYT

Met het doden van Osama bin Laden heeft Amerika niet alleen de terreuraanslagen van 9/11 vergolden. Het land heeft hiermee tegelijk een belangrijke impuls gegeven aan het herstel van zijn zelfvertrouwen, dat zo zwaar beschadigd raakte op die zonnige en tragische septemberochtend, nu bijna tien jaar geleden.

De wereld leerde op die dag niet alleen de indrukwekkende kracht en reikwijdte van het internationaal terrorisme kennen, belichaamd door het islamitisch extremisme van Bin Ladens organisatie Al-Qaeda. Van de ene dag op andere ondergingen de Verenigde Staten een gedaanteverandering: supermacht Amerika was opeens een ernstig gewonde reus, die zich onveilig voelde in de wereld.

De hele Amerikaanse buitenlandse politiek, en een flink deel van de binnenlandse, werd ondergeschikt gemaakt aan de bestrijding van terrorisme, The Global War on Terror zoals de regering van George W. Bush het noemde. Bin Laden was daarbij niet alleen de vijand, die Amerika op eigen grondgebied zo hard had weten te treffen en daarvoor dus zwaar zou moeten boeten. Hij was ook de verpersoonlijking van de aanhoudende terreurdreiging die de Amerikanen nog jaren later grote angst bleef inboezemen.

Zijn dood maakt geen einde aan de terreurdreiging. Maar het betekent wel een breuk met het Amerikaanse gevoel van onmacht. Met hoeveel militaire en politieke macht de Verenigde Staten zich het afgelopen decennium ook lieten gelden, het besef bleef knagen dat alle instrumenten van Amerikaanse macht bij elkaar niet voldoende waren om de meest gezochte man ter wereld te pakken te krijgen.

Gisteren lukte dat eindelijk wel. In een tv-toespraak van negen minuten kon president Obama zijn landgenoten die nog op waren op zondagavond om half twaalf (Washingtonse tijd) laten weten dat de Verenigde Staten in Pakistan „een operatie hebben uitgevoerd die een einde heeft gemaakt aan het leven van Osama bin Laden, een terrorist verantwoordelijk voor de dood van duizenden onschuldige mannen, vrouwen en kinderen. Er is recht gedaan.”

Kort daarvoor had hij zijn voorganger in het Witte Huis op de hoogte gesteld. George W. Bush had meteen na 9/11 al gezworen dat Amerika Bin Laden „dood of levend” te pakken zou krijgen. Maar zijn regering was dat in de zeven daarop volgende jaren niet gelukt, ondanks grote inspanningen.

Of de Amerikaanse militairen die de operatie gisteren uitvoerden geprobeerd hebben Bin Laden levend te pakken te krijgen, is niet bekend. In zijn verkiezingscampagne in 2008 zei presidentskandidaat Obama: „We zullen Bin Laden doden.” Maar in februari zei CIA-directeur Panetta nog in de Senaat dat de regering Bin Laden naar de gevangenis op Guantánamo Bay zou sturen als ze hem in handen zou krijgen.

Ondanks het late uur verzamelden zich vannacht uitbundig juichende Amerikanen met vlaggen voor het Witte Huis, op Times Square en bij Ground Zero, waar het World Trade Center op 11 september 2001 verwoest werd toen twee door Al-Qaeda gekaapte vliegtuigen er tegenaan vlogen om zo Bin Laden zijn grootste wapenfeit te bezorgen.

Elitetroepen van de Amerikaanse marine (Navy Seals) waren zondagochtend in vier helikopters naar het huis gevlogen waar Bin Laden zich bleek schuil te houden. Hij bevond zich dus niet in de primitieve tribale gebieden in het noorden van Pakistan, bij de grens met Afghanistan, zoals lang vermoed was, maar in de relatief welvarende stad Abbottabad, slechts enkele tientallen kilometers ten noorden van de hoofdstad Islamabad.

Jaren geleden al zou de CIA op het spoor van Bin Laden zijn gezet. Uit ondervragingen van terreurverdachten leerden de Amerikanen over het bestaan van een man die als een soort koerier voor Bin Laden werkte en zijn vertrouwen genoot. Vier jaar geleden slaagde CIA erin zijn naam te achterhalen, twee jaar geleden ontdekte men uit welk deel van Pakistan hij, samen met zijn broer, opereerde. Beide mannen verplaatsten zich met opmerkelijk veel voorzorgsmaatregelen. Ze bleken te wonen in een uitzonderlijk groot huis, omgeven met muren van vier tot zes meter hoog, waarop ook nog prikkeldraad was aangebracht.

Op het terrein binnen de muren bevonden zich nog weer andere muren. De twee toegangspoorten werden zwaar bewaakt, er bleek geen telefoon of internet in het huis te zijn (uitzonderlijk voor zo’n groot huis) en de bewoners zetten nooit hun vuilnis buiten, dat verbrandden ze liever. Dit alles versterkte de vermoedens dat Bin Laden zich er ophield. Het huis, met een geschatte waarde van een miljoen dollar, was in 2005 gebouwd.

Vrijdag nam Obama het definitieve besluit om de militaire operatie in gang te zetten. De ontknoping kostte volgens Amerikaanse functionarissen niet meer dan veertig minuten: een vuurgevecht, volgens Washington, waarbij Bin Laden (54) door het hoofd geschoten werd. De Amerikaanse militairen namen zijn lijk mee. Volgens Washington is het stoffelijk overschot behandeld in overeenstemming met de islamitische traditie, wat met zich mee brengt dat de begrafenis snel plaats moet vinden. Op zee zou Bin Laden inmiddels zijn laatste rustplaats hebben gevonden, Zo voorkomen de Amerikanen dat zijn graf een bedevaartsoord kan worden voor volgelingen van Al-Qaeda. Bij de operatie zijn volgens de eerste berichten nog vier andere mensen gedood, onder wie een zoon van Bin Laden. Alle Amerikanen bleven ongedeerd.

CIA-directeur Panetta, die aan de andere kant van de wereld de leiding had over de operatie, volgde de gebeurtenissen met zijn medewerkers van minuut tot minuut in het CIA-hoofdkwartier in Virginia. Rond hun vergadertafel steeg gejuich op toen het nieuws kwam met de bevestiging van Bin Ladens dood.

En het is ook een belangrijke, zij het late, overwinning voor de Verenigde Staten. Maar de waarde van deze zege is vooral symbolisch. Want het is onwaarschijnlijk dat Bin Laden de afgelopen jaren in de praktijk nog leiding gaf aan de terreuracties van Al-Qaeda en zijn afsplitsingen verspreid over de wereld. Bin Ladens rechterhand Zawahiri heeft de leiding vermoedelijk al lang overgenomen, waar hij zich bevindt is het volgende raadsel.

Het terrorisme van Bin Laden ging over symbolen. Voor hem was symboliek de kern van de zaak. De klap van ‘9/11’ was niet alleen zo groot omdat er meer dan 3.000 slachtoffers bij vielen, maar vooral omdat de Twin Towers en het Pentagon, iconen van Amerikaanse macht, getroffen werden en voor het oog van wereld de kwetsbaarheid van Amerika verbeeldden.

Voor de strijd tegen terreur is symboliek veel minder belangrijk. Na de grote symbolische slag die de Amerikanen vandaag vieren, zijn Amerika en de wereld niet opeens veiliger geworden. Het voorkomen en bestrijden van terreur blijft nodig en gaat dan ook gewoon door. Maar nu in de wetenschap dat er voor de grootste terrorist geen straffeloosheid is.