Afscheid van de verstrengelde letterstaafjes

De laatste fabriek die nog handmatige schrijfmachines produceerde, stopt daarmee. Hille Takken blikt terug op de ongemakken en romantiek van de tikmachine.

Tik tok tik tak tik tik tak en dan een hoge pling... Het geluid van een handmatige typemachine klinkt velen vertrouwd in de oren. Maar volgende generaties zullen het zonder moeten stellen. Ze hebben hun langste tijd gehad. Het bedrijf Godrej and Boyce in Mumbai (India) heeft ze uit productie gehaald en naar eigen zeggen is die fabriek de laatste die ze nog produceerde. Elektrische machines worden nog wel gemaakt, bijvoorbeeld voor gevangenen die niet op internet mogen.

Wie een ouderwetse typemachine wil scoren, moet snel zijn. Godrej and Boyce had deze week nog maar tien Engelse modellen op voorraad. In 2009 verkocht het bedrijf nog 12.000 handmatige typemachines. De machines worden in derdewereldlanden gebruikt in gebieden waar elektriciteit niet steeds voorhanden is. Toch zakt de markt in. In 2010 werden er nog maar 800 besteld bij Godrej and Boyce.

De eerste typemachine is bijna drie eeuwen geleden op onze aardbol verschenen. Het eerste patent op een prototype typemachine werd aangevraagd in 1714, door ene Henry Mill. Veel van de eerste modellen werden ontworpen voor blinden. Pas rond 1870 kon een model gemaakt worden waarmee een stenograaf of een telegrafist sneller kon schrijven dan met een pen. De vinding van een shiftknop begin vorige eeuw hield een revolutie in; nu kon één toets twee (!) keer gebruikt worden (voor een hoofdletter en een kleine letter bijvoorbeeld).

Alle ongemakken van verstrengelde letterstaafjes en Tipp-Excorrecties ten spijt, heeft de typemachine velen geïnspireerd. In de verfilming van Naked lunch, een boek van William S. Burroughs is de typemachine een insectachtige die hem dicteert. In de film Stranger than fiction heeft de auteur door het optikken van handgeschreven notities macht om personages in het echte leven te doden. Beroemd is The Typewriter, een muziekstuk dat Leroy Anderson in 1950 schreef voor een orkest en een typemachine, die wordt ‘bespeeld’ door een percussionist. Keira Rathbone gebruikt de letters, cijfers en leestekens van een typemachine om er portretten en landschappen mee te maken.

Nog altijd zijn er schrijvers die weigeren over te stappen op computers. De Amerikaanse journalist Hunter S. Thompson zou eens op een computer hebben geschoten. Zelfs de columns voor de website ESPN.com schreef hij op de tikmachine, nog tot aan zijn zelfverkozen dood in 2005. Wie echt niet verder kan zonder typemachine, moet eerst eens uitkijken naar een ouderwetse typemachine die je op je computer kunt aansluiten, zodat je gelijktijdig op papier of een iPad kunt tikken. Check usbtypewriter.com