'Haar fanatisme staat heel ver van mij af'

Na de film is er nu ook het toneelstuk over Hannie Schaft: ‘Het meisje met het rode haar.’ „Ze krijgt een wereld te zien waarin ze zich volledig verliest.”

Door haar grote liefde kan ze zich niet aan laten raken, dan verstijft ze. De eerste man die haar erotisch betast, is een Duitse officier bij de arrestatie die leidt tot haar dood.

Dat is een mooi motief, in de voorstelling Het meisje met het rode haar bij Toneel Haarlem. Regisseur Léon van der Sanden maakt van het nationale verzetssymbool Hannie Schaft, Hanne in de voorstelling, een vrouw van vlees en bloed. Een meisje eigenlijk nog: stijfkoppig, dogmatisch en preuts. Driest in haar kinderlijke verliefdheid. In het verzet wordt ze volwassen. Maar ze sterft nog voor ze seksueel ontluikt.

Een week voor de première wordt in een loods in Spaarnwoude nog druk gerepeteerd. Terwijl binnen een technicus rommelt met filmbeelden is de cast buiten nog even aan het ‘Italianen’: razendsnel hardop de tekst doornemen. De vrouwen dragen jaren-veertigbloemetjesjurken en een hoofddoek. De mannen wijde broeken en bretels. Onbetwist middelpunt is een spichtig meisje met felle blik en een cirkel van vuur rond haar hoofd. Maar dat is een pruik, lacht ze. Geleend van De Nederlandse Opera.

Simone van Bennekom (23) is vierdejaars student aan de Amsterdamse toneelschool. Het spelen van Hanne is voor haar een krachttoer. „Ze maakt een scala aan ontwikkelingen door. Eerst is ze een puber. Dan gaan de oogkleppen af, en krijgt ze een andere wereld te zien. Daarin verliest ze zichzelf vervolgens volledig.”

Hannie Schaft was verliefd op medeverzetsstrijder Jan Bonekamp. Bij Van der Sanden heet hij Arend en is het een platonische relatie – hij maakt aanstalten, zij wijst hem af, uit angst, onhandigheid. Hun liefde eindigt tragisch vlak nadat ze besluit die avond ‘onverstandig’ met hem te zullen zijn: hij wordt gedood bij een aanslag die ze samen plegen. Van der Sanden suggereert in de voorstelling dat die aanslag mede fataal afloopt door Hannes uitgelaten kalverliefde – of in elk geval laat hij haar dat zelf denken. Ze trilde te veel bij het schieten, zegt ze. Daardoor ging het mis.

Hoewel zijn stuk is gebaseerd op historische gegevens, is het natuurlijk gissen naar haar gevoelens. Van der Sanden: „De aard van hun relatie heb ik verzonnen. Maar de feiten over Hannies stijve jeugd, haar rechtlijnigheid en haar sociale isolement deden mij wel in deze richting doorfantaseren. Daarbij: ik wilde een filmische tragedie schrijven, waarin de heldin medeverantwoordelijk is voor haar eigen ondergang.”

Van Bennekom speelt haar ook zo. „Het is diep tragisch: op het moment dat ze zich openstelt voor die liefde waar ze zo bang voor is, gebeurt er iets verschrikkelijks. Zij ziet dat als bewijs dat het inderdaad slecht was. En ze neemt het zichzelf kwalijk. Ze verliest haar levenslust en idealen, denkt dat zij hem heeft vermoord. Daardoor is ze uiteindelijk zo roekeloos, laat ze zich oppakken.”

Van der Sanden heeft in zijn toneelcarrière al vaker aandacht besteed aan de Tweede Wereldoorlog. „Hannie Schaft was voor mij als kind een icoon. Verzetsmensen waren helden. Als je ouder wordt zie je vaker de nuance. Verzetsdaden werden ook gepleegd vanuit persoonlijke, minder verheven motieven. Ik wilde laten zien hoezeer het persoonlijke en politieke vaak zijn verweven.”

Het is waarschijnlijk dat het rauwe, echte leven onder de eenvoudige kerels in het verzet haar aantrok, zegt hij. „Net als de passionele, kosmopolitische levensstijl van haar Joodse vriendin Sonja. Ze is er bang voor, maar verlangt er ook naar. Ergens wil ze leven als zij, impulsief en vanuit haar gevoel. Maar Sonja moet dat met de dood bekopen. En Hanne uiteindelijk ook.”

Van der Sanden en Van Bennekom baseerden hun Hanne eerder op de roman van Theun de Vries en de biografie van Ton Kors, dan op de film Het meisje met het rode haar uit 1981, met Renée Soutendijk. Ter voorbereiding spraken ze bovendien met Truus Menger, een medeverzetslid van Schaft. Bennekom: „De idealen, het fanatisme van Hannie, dat staat ver af van mijn generatie. Mijn voornaamste uitdaging was om dit verhaal van zijn stof te ontdoen, om het naar deze tijd te halen. Waarom doodt iemand mensen voor een hoger doel? Ik ben op zoek gegaan naar dat motief in mezelf, en naar eigentijdse voorbeelden: iemand als Tanja Nijmeijer bijvoorbeeld. Maar Truus Menger spreken, dat maakte de geschiedenis concreet. Iemand die erbij was, vertelde erover. Iemand die nog vol vuur is bovendien.”

Van Bennekom vindt het een grote verantwoordelijkheid om het icoon Schaft te spelen. „Maar het gaat er mij niet om of het beeld van haar klopt. Ik ben het die haar nu speelt. Dit is mijn Hanne.”

Toneel Haarlem: ‘Het meisje met het rode haar’. T/m 15 mei. Info: toneelhaarlem.nl.