'We zijn een soapopera'

Het aantal aanvragen voor straatfeesten ter gelegenheid van het huwelijk van William en Kate is laag. Velen gebruiken de vrije dag voor een extra lange paasvakantie. De koninklijke familie laat steeds meer Britten onverschillig. De Windsors worden gewone Bekende Britten.

De opwinding is voelbaar. Ruim twee uur hebben enkele duizenden inwoners van Blackburn with Darwen, in het noorden van Engeland, lusteloos in de stromende regen staan wachten. Tekeningen hebben het niet overleefd, natte vlaggetjes willen niet meer wapperen.

Maar daar is Kate Middleton, onder een grote zwarte paraplu. De menigte veert op. Haar glimlach doet de rest. Zelfs de grootste sceptici, alleen gekomen om ‘even te kijken’, roemen na afloop haar charme en eenvoud. Ze heeft dan, met haar verloofde, een sportveld geopend en tientallen handen geschut. Ze heeft belangstellend gevraagd of men geen kou zal vatten door de regen, en gelukwensen in ontvangst genomen. Het bezoek duurt nog geen uur, maar de herinnering voor de aanwezigen is blijvend.

Zie hier het nieuwe wapen van de Britse monarchie. Want hoewel slechts 13 procent zich republikein noemt, laat de koninklijke familie steeds meer Britten onverschillig. En hoewel men Kate en William het beste wenst, is er weinig enthousiasme voor deze bruiloft. Het aantal aanvragen voor straatfeesten is laag, in sommige gemeenten in het noorden wordt het huwelijk helemaal niet in het openbaar gevierd. Veel Britten gebruiken de vrije dag voor een extra lange paasvakantie.

Hoe anders was het in 1981, toen – ook in een economische recessie – het huwelijk van troonopvolger Charles nog de belofte van hoop inhield. Tien miljoen Britten vierden met straatfeesten het sprookjeshuwelijk van de prins met de jonge Diana Spencer, 34 miljoen volgden de ceremonie op televisie. Ruim een half miljoen mensen stonden langs de route, onder wie de huidige premier David Cameron.

Maar de houding van de Britten ten opzichte van de koninklijke familie is veranderd; de samenleving is minder onderdanig geworden, en bovendien gewend geraakt aan de pracht en praal van beroemdheden.

Dat komt allereerst door Charles en Diana zelf. Hun sprookjeshuwelijk bleek al snel alles behalve dat, en de scheiding in 1992 maakte een einde aan het door Elizabeth en haar vader George VI zorgvuldig opgebouwde imago van een gelukkig gezin. De verhalen over het paleis als gouden kooi, depressies, boulimie en overspel stonden uitgebreid in de tabloids. Niet langer was de koninklijke familie mysterieus en stond zij op afstand, nu waren de Windsors gewone Bekende Britten met de problemen waarmee andere beroemdheden ook worstelden.

De vrees is dat de dood van Elizabeth II een keerpunt zal zijn. Een monarch moet een gevoel van nationale eenheid kunnen kweken, en geen van Elizabeths kinderen lijkt die rol te kunnen vervullen. Charles’ dwarse en ongezouten mening over maatschappelijke kwesties als biologische landbouw en homeopathie verdeelt de natie, en botst regelmatig met de opvattingen van de regering. Andrew wordt achtervolgd door schandalen, vaak verergerd of veroorzaakt door zijn ex-vrouw Sarah Ferguson. Edward wordt vooral saai gevonden. Alleen Anne wordt geprezen voor haar werk.

In een aantal van de zestien koninkrijken binnen de Commonwealth is al hardop gezegd dat het na de inmiddels 85-jarige Elizabeth genoeg is. „Ik denk dat het voor onze natie een geschikte tijd is om een republiek te worden als we een verandering van monarch zien”, zei de Australische premier Julia Gillard vorig jaar. Een referendum over het afschaffen van de monarchie werd in 1999 nipt door de Australische monarchisten gewonnen. In 2010 gaven drie van de tien Canadezen aan na Elizabeth een gekozen staatshoofd te willen. In beide landen zijn Charles en Camilla weinig populair.

Britse republikeinen klampen zich hieraan vast. „De meeste mensen hebben nog nooit een troonsopvolging meegemaakt”, zegt Graham Smith van Republic, het republikeinse genootschap. „Ze kennen geen enkele andere monarch, en zullen met de dood van Elizabeth gaan nadenken over onze toekomst. Willen we een land zijn dat is gedrenkt in nostalgie, met iemand die door het lot van zijn geboorte het symbool is van onze natie, of zijn we een echte democratie?”

Maar zelfs in de dagen na de dood van Diana in 1997, toen de monarchie ongekend impopulair was door het gebrek aan sympathie dat Elizabeth zou vertonen voor haar overleden ex-schoondochter, waren er nauwelijks republikeinse gevoelens in Groot-Brittannië. Minder dan 30 procent zei een gekozen staatshoofd te willen.

Nu houden zelfs de meest uitgesproken republikeinen, zoals politicus Peter Mandelson die tijdens het huwelijk van Charles en Diana nog met veel tamtam naar Frankrijk ging, zich stil. Zanger Johnny Rotten van de Sex Pistols, bekend van zijn oneerbiedige versie van ‘God Save the Queen’ uit 1977, is inmiddels gewoon weer John Lydon. Hij bekende onlangs fan te zijn van William en Harry en wenste het verloofde paar geluk toe.

Dat betekent niet dat de Britten tevreden zijn met de monarchie. Hoewel Elizabeths politieke invloed voornamelijk theoretisch is, haar rol als hoofd van de Church of England ceremonieel, en ze sinds eind jaren negentig belasting betaalt en haar paleizen niet zelf bezit, vinden sommigen dat de koning nog altijd te veel macht heeft en te veel geld kost.

De belangrijkste klacht van een meerderheid van de Britten, zo blijkt uit een peiling van YouGov, is dat een aantal tradities als discriminerend wordt ervaren. Zo gaat de kroon naar de eerstgeboren zoon. Pas bij gebrek aan een mannelijke troonsopvolger wordt de oudste dochter koning. Een campagne van parlementslid Keith Vaz, die de primogenituur seksediscriminatie noemt, leidde tot dusver nergens toe. Afgelopen weekeinde zei vicepremier Nick Clegg dat over verandering van de wet „wordt gesproken”. Maar mocht het parlement de wet willen wijzigen, dan moet dat – net als bij abdicatie – ook in de overige vijftien koninkrijken worden veranderd.

Kritiek is er ook op de Act of Settlement, die sinds 1701 verbiedt dat de koning of diens troonopvolger trouwt met een katholiek. „William had kunnen trouwen met een boeddhist, joodse, moslima of atheïst. Maar niet met een katholiek meisje. Nu de Britse samenleving zo divers is, zou dat moeten veranderen”, concludeert Peter Kellner, directeur van YouGov.

„Als we onze staat opnieuw zouden opbouwen, begonnen we nooit met een erfelijke monarchie”, zegt historicus en parlementslid Tristram Hunt. Hij schreef een pleidooi voor een modernere monarchie, en hoopt dat William vatbaar is voor hervorming: „Het is een nuchtere wens om in een samenleving die zichzelf met steeds meer geestdrift ontdoet van onderdanigheid, hiërarchie en traditie, het belang van de monarchie te behouden.”

Hunt ziet een ‘praktisch monarchisme’ voor zich. Daarin zou William met een „meer Diana-achtig populistisch gevoel” voortbouwen op het werk van zijn vader. Charles gebruikt zijn imago om liefdadigheidswerk te verrichten. Zijn bekendste liefdadigheidsinstelling, de Prince’s Trust, heeft al duizenden kansarme jongeren aan een baan geholpen. William zou, zo meent Hunt, stages kunnen aanbieden en zo tegelijk het paleis opener en minder elitair kunnen maken. „Als de prins kan trouwen met een gewone burger, dan kan hij zich ook met mensen van verschillend pluimage omringen.”

Hervorming is echter niet aan prins William. Zijn vader is immers de troonopvolger, zijn grootmoeder de monarch. Hoewel er altijd geruchten zijn, zeggen ingewijden dat zij niet zal aftreden. Elizabeth – de langst regerende monarch in Europa – beschouwt haar baan als een baan voor het leven. Abdicatie vereist bovendien niet alleen de zegen van het Britse parlement, maar ook van de andere koninkrijken van de Commonwealth.

Hoe de 28-jarige William denkt over het koningschap is niet bekend, en hij zal zich er niet in het openbaar over uitspreken. Allereerst omdat hij zijn vader niet voor het hoofd wil stoten. Ten tweede, zo zeggen mensen die hem kennen, is de prins vastberaden om zelf de controle over zijn leven (en huwelijk en toekomst) te houden.

Dat betekent in zijn geval zo min mogelijk contact met de pers, die hij nog steeds verantwoordelijk houdt voor de dood van zijn moeder. Het verlovingsinterview werd gegeven aan een van de weinige journalisten die William vertrouwt en die ook voor het huwelijk is uitgenodigd – als gast. Verwacht wordt dat de prins niet snel een nieuw lang interview zal geven.

Het zijn lessen die hij heeft geleerd door zijn ouders. William beseft dat als je privacy wilt, je de pers niet moet opzoeken – wat zijn ooms ex-vrouw Sarah Ferguson nog steeds niet lijkt te begrijpen. En dat paparazzi niet helemaal zijn weg te denken, betekent niet dat je niet alles kunt doen om hen te ontwijken. Tevreden vertelde hij bijvoorbeeld ook vorige maand aan de BBC dat hij de locatie van zijn vrijgezellenfeest geheim had weten te houden: „Het is best goed nieuws om de media te slim af te zijn. Het was een militaire operatie, maar mijn broer en ik zijn trots op hoe het ging.”

Het paleis heeft ook geleerd. Clarence House grijpt onmiddellijk in als het meent dat de code voor de journalistiek, waarin de regels voor het hinderlijk volgen van de beroemdheden zijn aangescherpt, wordt overtreden. De Britse kranten houden zich over het algemeen aan het publicatieverbod op paparazzifoto’s. Kate Middleton heeft tweemaal moeten klagen: in 2007 nadat de Daily Mirror foto’s had gepubliceerd toen ze met een kop koffie over straat liep en in maart vorig jaar toen een fotopersbureau beelden verspreidde van Kate op de tennisbaan.

Ook Kate’s voorbereiding op de plichten en lasten die het lidmaatschap van het Koninklijk Huis met zich meebrengt, gaat geleidelijk. Diana zei in een interview in 1995 dat niemand haar had geholpen: „Het was zwemmen of verzuipen.” Tussen de verloving en bruiloft werd de 20-jarige in een moordend tempo aan het volk gepresenteerd en per trein door het land gereden.

Kate had tot nu toe slechts vier openbare optredens, in elk van de vier landen: in Anglesey in Wales, waar het paar woont, in het Schotse St. Andrews, waar ze studeerden, in het Noord-Ierse Belfast en het Engelse Blackburn with Darwen. De verwachting is dat het paar zich na de bruiloft terugtrekt in Wales, waar hij als helikopterpiloot werkt. Zij zal moeten nadenken over liefdadigheidswerk en kinderen.

Helemaal anoniem zal hun leven niet kunnen zijn, zeker niet in een tijd waarin het volk verwacht privémomenten van beroemdheden te kunnen volgen. Alleen maar af en toe zwaaien is er niet bij. Zoals het Amerikaanse Life Magazine al in 1947 schreef bij het huwelijk van Elizabeth: „In het sobere Verenigd Koninkrijk betaalt de Engelsman graag voor de monarch, maar hij verwacht er wel een goede show voor terug.”

Zie hier het belang van de pracht en praal van dit huwelijk, en het belang van de komst van Kate voor de Britse monarchie. Want de rol van die monarchie is volgens de hoofdrolspelers minder verheven dan men vermoedt. „Ik denk dat we een soapopera zijn”, zei prins Charles tegen journalist Jeremy Paxman toen die hem enkele jaren geleden naar zijn mening vroeg.

Maar het is een van de langst lopende soaps ter wereld, met altijd dezelfde bezetting. Voordat de Britten er op uitgekeken raken, wordt vrijdag een nieuwe ster geïntroduceerd: Catherine Middleton.

Titia Ketelaar