Roma balen van de hang naar valse romantiek

Een bestseller en een succesvolle tv-serie getuigen van de plotselinge fascinatie van de Britten met Roma. Die zijn ‘not amused’. Ze voelen zich op één hoop gegooid met geminachte Ierse woonwagenbewoners.

Roma zijn in, bij de Britten. Het egodocument Gypsy Boy van Mikey Walsh (een pseudoniem) staat al een jaar in de bestsellerlijst van The Sunday Times. Op de cover prijkt de aanbeveling van Engelands nationale troeteldier, acteur-schrijver Stephen Fry: „Het is een openbaring. Ontroerend, angstaanjagend, geestig en briljant. Ik zal het nooit vergeten.”

Ten minste zes andere Romaboeken, waaronder het onvermijdelijke Gypsy Girl, zijn in de maak. Op Channel 4 is de serie My Big Fat Gypsy Wedding een regelrechte hit. Zes afleveringen inkijk in de wereld van getatoeëerde mannen met peperdure auto’s, opzichtige vrouwen, spray-tans voor meisjes van zeven en vooral bruiloften van ongekende omvang en esthetische gruwelijkheid.

Maar Roma zijn woedend, omdat de serie volgens hen hun identiteit heeft gekaapt. Zoals Mikey Walsh zegt: „Die serie ging niet over zigeuners, die ging over woonwagenbewoners. Ik denk dat My Big Fat Travellers’ Wedding als titel minder lekker bekte.”

Mikey Walsh is een volbloedzigeuner, een Roma. Gypsy Boy is het verhaal van zijn jeugd. Geen portret van ‘het zigeunerbestaan’, zegt hij, al speelt zijn verhaal zich af tegen de achtergrond daarvan. Een uitgebreide familie die plotseling van het ene Roma-kamp in Engeland naar het andere trekt. Meisjes die geacht worden op hun zestiende getrouwd te zijn, onbesmet door enige vorm van seksuele intimiteit. Jongens die hun status als man bevechten door met elkaar op de vuist te gaan. Vrouwen die hun caravan poetsen tot-ie blinkt en die onderhorig zijn aan hun mannen. Mannen die leven volgens een normenstelsel waarin het aanvaardbaar is dat je oude mensen bezwendelt, omdat die zo gemakkelijk te bezwendelen zijn. Een gemeenschap die zo naar binnen kijkt en contact met niet-Roma mijdt, dat kinderen weggehouden worden van school en, net als hun ouders, niet kunnen lezen en schrijven.

Het boek Gypsy Boy is niettemin meer een voorbeeld van algemene ellendeliteratuur omdat Mikey Walsh het ongeluk had dat hij als oudste zoon volgens de familietraditie kampioen boksen moest worden. Fysiek en mentaal was hij daarvoor volstrekt ongeschikt, maar zijn psychopathische vader ramde hem als peuter al in dagelijkse ‘bokslessen’ tegen de grond, zonder dat zijn moeder hem kon of wilde beschermen. Bovendien is Mikey homoseksueel en die geaardheid – Roma zijn niet homoseksueel – maakte dat zijn vader hem nog meer haatte.De mishandelingen duurden voort en werden steeds erger. Mikey liep op zijn vijftiende van huis weg.

Dat is vijftien jaar geleden. Aan de man die nu in kunstcentrum Barbican aan de caffè latte zit, is niets van dat verleden af te lezen, behalve de littekens die hij laat zien: op zijn voorhoofd, op zijn wang en net onder zijn onderlip. Dat laatste getuigt van het ergste: twee voortanden die als spijkers door zijn vlees werden geslagen en daaruit niet meer loskwamen.

Mikey heeft in de loop der jaren leren lezen. En schrijven. Zijn tweede boek – over wat er met hem gebeurde sinds hij wegliep – komt deze zomer uit. Ondertussen werkt hij als leerassistent op twee scholen voor kinderen met leermoeilijkheden. „Dat komt me goed uit. Ik steek zoveel op. Ik heb geleerd over de Saksen enzo. En ik ga mee op alle schooluitstapjes en daar leer ik ook weer van, dus het is voor mij meer een pleziertje dan werk.”

Met zijn gezicht op de televisie wil hij niet. Zijn identiteit prijsgeven evenmin. Volgens hem heeft dat minder te maken met angst voor wraakacties vanuit zijn Romagemeenschap – die hem per definitie als een verrader ziet – dan met zijn eigen gemoedsrust. „Ik heb die boeken niet geschreven omdat ik beroemd wilde worden. Ik heb ze geschreven omdat ik ze móést schrijven. Voor mijzelf.”

Enkele dagen voor de ontmoeting met Mikey Walsh stond ik ergens in de buurt van Hastings bij de antieke zigeunerwagen van Jake Bowers. Ook een volbloed-Roma, zij het dat hij woont in een rijtjeshuis en de houten caravan als curiosum geparkeerd staat in zijn achtertuin. Jake Bowers is hoofdredacteur van de Travellers’ Times, een blad voor Roma en woonwagenbewoners. Hij is ongelukkig met Gypsy Boy („Homohaters komen ook in niet-Roma gemeenschappen voor: een kleine minderheid”) én met de tv-serie.

Ten gevolge van My Big Fat Gypsy Wedding, zegt hij, zijn gezinnen bedreigd, zijn racistische opmerkingen gemaakt en moesten ouders hun kinderen van school weghouden omdat ze na elke uitzending meer werden gepest. Vooral de bruiden met hun massieve, loodzware bruidsjurken voorzien van aan- en uit-twinkelende vlinders zetten de toon voor dit zogenaamde „eerste intieme inkijkje in het zigeunerbestaan”.

Channel 4 behaalde met de serie een broodnodig en onverwacht financieel succes en overweegt een tweede serie. Maar Roma en ‘nette woonwagenbewoners’ hebben inmiddels geklaagd dat de manier waarop zij werden afgebeeld hen „vijftig jaar achterop heeft gezet”. De documentairemakers hebben zich laten verleiden in zee te gaan met een soort dat kennelijk universeel wordt geminacht: Ierse woonwagenbewoners.

De gedragscode van deze groep blijkt bijvoorbeeld uit het frauduleus herbestraten van een oprit. „We hebben nog een partijtje asfalt over van een andere klus, mevrouwtje”, bieden zij bijvoorbeeld iemand aan. Achteraf zeggen ze dan: „Tien pond voor de hele klus? Nee, dat hebt u verkeerd begrepen: tien pond per vierkante meter!” Maar ook overdekken ze een stuk natuurgebied – bij voorkeur tijdens de feestdagen, wanneer het gemeentehuis gesloten is – met asfalt, waarna dat illegaal met woonwagens wordt bezet. Zelfs Mikey Walsh zegt in zijn boek: „Ierse woonwagenbewoners geven ons, Roma, een slechte naam.” Zelf is hij nooit meer teruggekeerd naar de caravan van zijn ouders, „maar ik mis die gemeenschap nog elke dag”.

Jake Bowers: „Roma redden zichzelf, ze zijn onafhankelijk – dat hebben ze wel geleerd in al die eeuwen dat ze worden vervolgd. Ze zijn trots op hun cultuur, op hun gebroken Roma-taal, op hun properheid. En ze hebben, naar hun oorsprong, een oosterse opvatting: je mag nooit schande over de familie afroepen.”

Gypsy Boy van Mikey Walsh is vorig jaar verschenen bij Hodder&Stoughton. Het vervolg, Gypsy Boy on the Run, komt in juli uit.