'Begin de dag met fraudegevoelige taken'

Sinds in de kredietcrisis de tradiotionele economie faalde, is de aandacht voor gedragseconomie toegenomen. „Het kost energie om onethisch gedrag te weerstaan.”

Bedrijven moeten voorkomen dat managers en werknemers fraudegevoelige taken doen als ze moe of gestresst zijn. Want wie moe is zwicht eerder voor verleidingen en onethisch gedrag. Dat zegt Nicole Mead, een Canadese sociaal psycholoog verbonden aan het instituut voor gedragseconomie van de Universiteit van Tilburg, op basis van nieuw onderzoek.

Door vermoeidheid of spanning verliezen mensen sneller hun zelfbeheersing en zijn ze eerder geneigd tot onethisch gedrag. Vaak zonder het zelf te beseffen geven werknemers daardoor sneller toe aan verleidingen. Dan stoppen ze een handvol pennen in hun tas of steken ze bij het opmaken van de kassa een paar biljetten in hun eigen portemonnee.

Vaak kleine bedragen, maar voor grote bedrijven kan het in de miljoenen lopen. Mead verwijst naar een onderzoek dat Amerikaanse bedrijven ongeveer 7 procent van hun jaaromzet verliezen aan diefstal en fraude door eigen personeel.

Mead en drie andere onderzoekers lieten proefpersonen rekensommen maken, waarbij ze een financiële beloning kregen voor het aantal goede antwoorden. De deelnemers rapporteerden zelf het aantal fouten. Zij die voorafgaand aan het maken van de rekensommen moe waren gemaakt met andere testen, logen significant vaker over hun resultaat, zodat ze meer geld kregen.

Zelfbeheersing kan opraken?

„Dat klopt, al zijn wetenschappers er nog niet over uit wat de exacte bron is van zelfbeheersing. We denken dat het verband houdt met glucose: mensen die te lang niet gegeten hebben kunnen bijvoorbeeld agressief en snauwerig worden. Het is in ieder geval duidelijk dat zelfcontrole fluctueert gedurende de dag. Bij het opraken van zelfbeheersing valt het vermogen weg om onderscheid te maken tussen ethisch juist en onjuist, tussen goed en kwaad. Het kost energie om onethische gedrag te weerstaan, dus wie veel taken achter elkaar moet doen die een uitdaging vormen voor het moreel besef, heeft steeds minder zelfcontrole.”

Heeft iedereen een breekpunt?

„Nee, het hangt af van de persoon. Juist als mensen moe of gestresst zijn wordt duidelijk of ze een hoog ontwikkeld ethisch besef hebben of niet. Op zo’n moment is hun zelfbeheersing laag, dus mensen vallen terug op hun ‘standaardinstelling’, hun basis. Mensen met ethisch besef blijven zich verantwoordelijk gedragen. Moreel gedrag is onderdeel van hun identiteit. Mensen die dat niet hebben, gaan eerder over tot fraude.

„Veel mensen vervallen in egoïstisch gedrag als ze moe zijn. Zoals vals spelen om een hogere financiële beloning te krijgen. Het is niet dat ze opzettelijk kwaad willen doen, maar ze zien de immoraliteit van hun gedrag niet in.”

Dus fraudeurs merken niet eens dat ze frauderen?

„Vaak niet. Sterker nog, uit eerder onderzoek blijkt dat mensen bij stress en vermoeidheid eerder situaties opzoeken waarin fraude of misbruik mogelijk is. Ze herkennen het gevaar niet. Tel daarbij op dat ze in die situaties ook daadwerkelijk eerder onethisch gedrag vertonen. Dus het negatieve effect van vermoeidheid en stress verdubbelt.”

Zouden bedrijven moreel besef moeten testen bij het aannemen van mensen?

„Ja, ik zou dat aanraden. Moreel besef is een goede voorspeller of een werknemer fraude kan weerstaan. Bedrijven kunnen dat op een soortgelijke manier testen als wij. Maak mensen moe en kijk wie vals gaat spelen. De valsspelers moet je niet aannemen voor fraudegevoelig werk.”

Wat kunnen bedrijven verder doen?

„Het is belangrijk dat werknemers regelmatig pauze krijgen, dat ze even iets eten of een blokje gaan wandelen. Want je moet de glucosespiegel op peil houden. Bedrijven moeten ook nadenken over de planning van taken. Fraudegevoelige taken zijn beter voor het begin van de dag, als mensen nog fris zijn en veel zelfbeheersing hebben. Aan het eind van een drukke werkdag is die zelfcontrole veel kleiner. En zorg voor een tweede paar ogen, want mensen geven veel minder snel toe aan onethisch gedrag als iemand meekijkt.”

Kun je die zelfbeheersing trainen, bij kinderen bijvoorbeeld?

„Ja, zelfbeheersing is een spier. Het is een goede gewoonte die het hele leven nog aangeleerd kan worden, net als dagelijks tanden flossen of rechtop staan. En je kunt trucjes bedenken om jezelf te slim af zijn. Werknemers kunnen hun taken zo in richten dat ze de ethisch moeilijkste klusjes op een moment doen dat ze veel energie hebben. Of het werk afwisselen met andere, creatieve, taken. Kleine pauze houden helpt, want na rust is de ‘morele spier’ sterker.”

Rectificaties / gerectificeerd

Correcties & aanvullingen

In het artikel Begin de dag met fraudegevoelige taken (22 april, pagina 29) staat de naam van de geïnterviewde gespeld als Nicole Maed. In werkelijkheid heet zij Nicole Mead.