Grote Broer komt de media redden Iedereen is bang voor de grote Boze Broer

John de Mol wordt vaak afgeschilderd als een gewetenloze machiavellist.

In werkelijkheid is hij een producent die noodlijdende zenders komt vullen, vindt Hans Beerekamp.

Hoe krijgt hij het toch steeds weer voor elkaar, die John de Mol.

Telkens wanneer de als ‘mediatycoon’ aangeduide ondernemer een nieuwe stap zet in het televisielandschap, buitelen de andere media over hem heen en schuiven zijn schaduw naar voren als de grote marionettenspeler, de gewetenloze machiavellist en een bedreiging voor vrijheid van pers en consument.

Linda de Mol mag dan de meest geliefde vrouw van de televisie zijn, filmster, hoofdredacteur van de naar haar vernoemde glossy en presentator van het oergezellige Ik hou van Holland, haar Grote Boze Broer John wil de mensen hun uurtje voetbal met het bord op schoot afpakken en door gecompliceerde corporate constructies een monopolie verwerven in zo ongeveer alle populaire media.

Het zal te maken hebben met de onsympathieke kanten van het door hem bedachte succesprogramma Big Brother en met licht sociopathische trekjes wanneer hij in een talkshow aanschuift. Ook de kift met collega’s met belangen in andere media speelt ongetwijfeld een rol.

Maar bij de overname van de SBS-groep door tijdschriftenconcern Sanoma (67 procent) en De Mols Talpa (33 procent) is deze schets van de gang van zaken opnieuw bezijden de waarheid en een overschatting van de rol van John de Mol.

In feite spelen heel andere overwegingen de hoofdrol. De drie Nederlandse commerciële zenders van SBS leiden al een tijdje een weinig florissant bestaan. Het brede, voor een groot deel laagopgeleide publiek raakt enigszins uitgekeken op campingzender SBS6, het op vrouwen gerichte Net5 en jongerenzender Veronica. Te lang zijn de daar tot voor kort wel scorende programmaformats, waaronder veel talentenjachten, tot de laatste druppel uitgeperst.

SBS overschatte ook het potentieel van dit deel van de markt. In feite zijn er in Nederland meer lezers van Libelle, Donald Duck en Panorama dan van Story en Weekend.

De belangrijkste dynamiek van de koop van de SBS-zenders door de Finse tijdschriftengroep Sanoma is een koppeling van twee nog steeds voor adverteerders aantrekkelijke markten aan elkaar: die van de populaire tijdschriften en van commerciële televisie. Je kunt wel grapjes maken over Donald Duck TV of een door nu.nl (ook eigendom van Sanoma) verzorgde nieuwsrubriek, maar natuurlijk is dat wel degelijk een aantrekkelijk idee en een absoluut begaanbare weg om de harten en de portemonnees van het echte Hart van Nederland aan elkaar te koppelen.

De rol van De Mol is die van een minderheidsaandeelhouder die het klappen van de zweep kent en toch bovenal een producent is van programma’s en programmaformats. Zoals hij gisteren op zijn persconferentie toelichtte is het voor een creatief televisieproducent relatief gemakkelijker om formats te ontwikkelen dan om ze op een gunstig tijdstip op een zender geplaatst te krijgen. En dat publiekelijk uitproberen van nieuwe ideeën, zoals Talpa’s The Voice of Holland en Ik hou van Holland, is essentieel als verkoopargument in het buitenland.

The Voice of Holland en Ik hou van Holland (voor Holland kan elke naam van een land worden ingevuld) werden gelanceerd op RTL4. Bij de verkoop van de boedel van Talpa verkreeg John de Mol een aandeel van 25 procent in de vier Nederlandse RTL-zenders, waarvan de meerderheidsbelangen berusten bij de Duitse Bertelsmann-groep. RTL heeft daar wel bij gevaren, want het in de publieke opinie als een grote mislukking ervaren avonturen met De Mols eigen zender Tien (later Talpa), was wel degelijk de bakermat van successen als de comedyserie Gooische vrouwen.

Het addertje onder het gras schuilt in de vraag of De Mol naast een derde van de SBS-zenders ook zijn kwart aandeel in RTL zal behouden. Enkele maanden geleden vertelde hij al in een talkshow dat het voor de hand lag dat eerdere belang van de hand te doen, wanneer hij mede-eigenaar van SBS zou worden. Nu zegt De Mol dat niet nodig te vinden, tenzij de Nationale Mededingingsautoriteit (NMa) er een kartel in zou zien en hem zou dwingen zich uit een van beide conglomeraten terug te trekken.

RTL zal niet blij zijn met het vertrek van De Mol. Met twee vingers in de neus versloegen de RTL-zenders dit seizoen de commerciële concurrentie, voornamelijk dankzij door De Mol aangereikt hitformules. Het lijkt ook logisch dat bij een definitieve overstap van John naar SBS zus Linda en nog wat anderen hem volgen.

Die concentratie van minderheidsbelangen in maar liefst alle zeven Nederlandse privézenders lijkt inderdaad niet zo heel erg gezond en handig. De NMa of het Commissariaat voor de Media zou een punt hebben als ze dringend adviseerden om te kiezen voor een van beide groepen.

Maar als dit pijnpuntje weg gemasseerd wordt, zie ik niet zoveel reden tot grote zorg over de nieuwste zet van John de Mol in het eindeloze schaakspel om de controle over de media. Slechter dan de programmering van SBS, Net5 en Veronica nu is, kan het nauwelijks worden. Bij het creëren van een proeftuin voor internationaal potentieel vruchtbare, innovatieve formats is de BV Nederland alleen maar gebaat. De publieke omroep zal er weinig last van hebben, de bedreigingen komen daar uit heel andere hoek, namelijk de continuering van de huidige financiering.

Laat De Mol nu maar schuiven, de glossificatie van alle media, van dagbladen tot televisiezenders, zet toch wel door.

Hans Beerekamp

Hans Beerekamp is televisierecensent van NRC Handelsblad.