Genees het systeem met liefde

De Zeitgeist-beweging volgt de utopie van Jacque Fresco via films van Peter Joseph.

Het verontwaardigde Zeitgeist-idealisme kent nu ook Nederlandse afdelingen.

De bioscoopzaal in Amsterdam is helemaal vol. Het publiek, grotendeels blanke mannen van in de twintig, kan niet wachten tot de derde film uit de Zeitgeist-trilogie van start gaat. Sommigen hebben hun ouders of vriendin meegenomen en leggen nog even snel uit waar de eerste documentaires over gingen en waarom dit nu voor hen zo’n belangrijk moment is. Dan betreedt Gilbert Ismail, internationaal coördinator van de Zeitgeist Movement, het podium. Hij vertelt dat hij heel trots is dat het kleine Nederlandse team dit alles heeft georganiseerd en dat de film nu in meer dan vijftig landen wereldwijd in première gaat. „Maar goed, ik zal niet te lang praten. Veel plezier!” Gejuich stijgt op. Het is 15 januari en Zeitgeist III: Moving Forward gaat van start.

In 2007 knutselde de werkloze muzikant Peter Joseph eigenhandig een complottheoretische film over 11 september, het christendom en het bankwezen in elkaar: Zeitgeist. De documentaire, vol met suggestieve muziek en beelden die in videoclipstijl op de kijker afgevuurd werden, kwam op YouTube terecht. De film vond, tot Joseph’s eigen verbazing en ondanks de felle kritiek van experts, massale navolging en werd miljoenen keren gedownload. Dit trok de aandacht van Jacque Fresco, een neomarxistische denker en uitvinder die op hoge leeftijd nog altijd bezig is met zijn utopische The Venus Project. Hij nodigde Joseph uit. Die was zo onder de indruk van de ‘blauwdruk van de toekomst’ dat hij besloot om de volgende twee delen van de Zeitgeist-films volledig aan het gedachtegoed van Fresco te wijden.

Het bleek een gouden combinatie: Joseph leek in staat om met zijn aantrekkelijke, opruiende en bij vlagen zelfs psychedelische propaganda-documentaires (in zekere zin vergelijkbaar met het werk van Michael Moore) een jong publiek aan te spreken, iets wat Fresco in al die jaren nooit gelukt was. Andersom bood de oude man de autodidactische filmmaker een ideologie die verder ging dan onderbuikgevoelens. De in de jaren 70 ontstane ideeën van The Venus Project, met als doel een duurzame, technocratische, egalitaire en geldloze samenleving, waren met de op handen zijnde klimaat- en kredietcrisis relevanter dan ooit. Joseph bracht in oktober 2008 Zeitgeist II: Addendum uit, een film die zich volledig richtte op de misstanden in de financiële sector en waarin hij Fresco als een soort messias naar voren schoof.

Er was dus niet alleen sprake van een sterke combinatie, de crisis vroeg destijds ook om een verontwaardigde, ongenuanceerde reactie en een idealistische oplossing. Zeitgeist II bevredigde voor de gefrustreerde burger deze beide behoeftes. De film werd tientallen miljoenen keren gedownload en op initiatief van Joseph ontstonden wereldwijd de Zeitgeist Movements, die het gedachtegoed van Fresco in de praktijk wilden brengen. Zo ook in Nederland.

Deze movements hebben het pacifistische karakter en de nuance van The Venus Project overgenomen, waardoor ze vooral veel niet willen. Ze willen geen leider, geen geweld, geen demonstraties, geen politieke partij – daar geloven ze allemaal niet in. Maar wat blijft er dan nog over? Seth Lievense (26), coördinator (geen leider!) van de Nederlandse tak, zegt: „We gaan voor awareness. We willen dat mensen anders gaan denken. Mensen moeten hun vrienden de films laten zien, gesprekken aanknopen. Dan zal er een mentaliteitsverandering ontstaan.” Gaat dat niet te langzaam, gezien de prangende kwesties die de movement wil aanpakken? „Het kan zich snel verspreiden. Wij zijn nu gegroeid van een handjevol geïnteresseerden naar een landelijke organisatie. En dat binnen tien maanden.”

Inmiddels zijn er verschillende regionale bijeenkomsten. Voor aanvang van de bijeenkomst in Den Haag, afgelopen zaterdag, staat Charlie (22) buiten een sigaret te roken. Hij is moderator van het forum. Hij draagt een Zeitgeist-shirt, kisten en heeft een vlassig baardje. „Ik heb altijd al geweten dat er iets mis was met ons systeem. De Zeitgeist-films waren een openbaring voor me, het was het enige gedachtegoed waar ik me in herken. Andere oplossingen zijn me niet breed genoeg. De ideeën van Fresco kunnen de wereld echt beter maken, voor iedereen.”

De movement heeft geen centraal plan en gaat uit van het initiatief van de leden. Lievense: „Mensen komen bij ons na het zien van de films, en zeggen dan: wat nu? Maar die oplossing, daar moeten ze zelf over nadenken. Dat schrikt mensen wel af.” De organisatoren moeten hun best doen om de geïnteresseerden in toom te houden. Charlie: „Op een gegeven moment werden er op het forum alleen maar complottheorieën gepost. Daar gaat het niet om. Wij willen met de huidige wetenschappelijke middelen het systeem veranderen, we willen een resource-based economy. En dat kan gewoon.” Maar hoe willen ze impact krijgen? Een andere jongen mengt zich in ons gesprek: „Met liefde!” Charlie lacht zenuwachtig.

In het cultureel centrum hangt een gespannen sfeer. Via Skype wordt driftig overlegd met de Amerikaanse afdeling: de dag ervoor is Peter Joseph opgestapt als woordvoerder van de Movement, na een meningsverschil met The Venus Project. Jacque Fresco heeft in een video-interview gezegd dat de Zeitgeist-mensen niets snapten van zijn ideeën en dat Peter Joseph te veel de aandacht op zichzelf vestigde. Bovendien zou er wat irritatie bij Fresco bestaan over de afhandeling van zijn grote investeringen in de derde Zeitgeist-film. Joseph eiste excuses, maar kreeg die niet en stapte op. De Zeitgeist-mensen proberen de kalmte te bewaren. Lievense: „Joseph maakt plaats voor anderen. Hij is bezig met andere projecten.” Een Amerikaanse Skype-stem schalt door de ruimte: „It’s unfortunate, but I see this as a chance for the movement to make a new start…” Reactie van Joseph: „So, I want all those in this situation to remember one thing: without TZM, TVP doesn’t exist – it has nothing but ideas and has no viable method to bring it to light.”

Voorafgaand aan de bijeenkomst zegt Lievense nog maar eens dat de Movement niets met de eerste Zeitgeist-film te maken heeft en dat het hier niet om keiharde actie, maar vooral om awareness gaat. De groep, bestaande uit nerdy jongens van in de twintig, een meisje en een welbespraakte meneer in een zwarte tutu met een roze hondenkraag om, kijkt wat onzeker naar elkaar. Tijdens het voorstelrondje noemen ze allen de films als grote inspiratiebron. „Dit systeem is ziek”, zegt een verlegen jongen. „Er komt een iPad uit en een half jaar later is er een nieuwe versie, met usb-ingang, die weer wat duurder is. Dat klopt niet.” Instemmend gemompel.

Maar wat gaan we er aan doen? Een jongen met veel gel in zijn haar en een zwaar Haags accent neemt het woord: „Ik vind dat gangs een veel te negatief imago hebben. Groepen sterke jongeren kunnen een buurt beschermen, verder helpen.” Dan verzandt hij in een warrig betoog over Amerikaanse gevangenissen, waar ‘heel veel geld’ aan verdiend wordt door kwaadaardige types. De meneer in de tutu begint een lang verhaal over hoe verneukt de wereld wel niet is. Een andere jongen zegt: „Ik weet ook wel dat die films heel objectief zijn, heel persoonlijk als het ware.” Lievense kijkt wat ongemakkelijk, maar welwillend. Hij haalt iets uit zijn zak: een opgevouwen briefje van tien euro. „Kijk, dit is een goed voorbeeld. Een nep-tientje, met een Zeitgeist-boodschap erop. Gooi het op straat en de geldbeluste medeburger zal het oprapen, lezen, en over zijn gedrag nadenken.” Het tientje gaat rond en wordt met veel zorg en bewondering bekeken.

De Zeitgeist Movement heeft met behulp van de jaren 70-denkbeelden van Jacque Fresco een aantal mooie idealen en relevante twijfels bij ons systeem geformuleerd. Die sluiten perfect aan op de huidige duurzaamheidstrend en de irritatie over het immorele gedrag van de financiële sector. Toch lijken ze het momentum niet te kunnen pakken. De breuk tussen Joseph en Fresco is symbolisch voor de veelvoud aan intenties, het gebrek aan duidelijke plannen en het ontbreken van leiderschap en organisatie. Moet het niet toch wat radicaler? Ik vraag Charlie naar de eindscène van Zeitgeist III: Moving Forward waarin een gemeen ME-peleton schrikt van een eindeloze mensenmassa, die het niet meer pikt. Hij krabt zich achter zijn oor. „Dat is puur poëtisch.”

Buiten gaan de gesprekken bij een sigaretje toch weer snel over een complot van de centrale banken, de theorie dat verjaardagen een marketingtruc zijn („De Maya-kalender kent maar 257 dagen!”) en het feit dat ‘elke politicus’ corrupt is. Handenwrijvend wordt er uitgekeken naar ‘het imploderen van de markt’ en Julian Assange wordt gezien als de grote held.

Binnen de Movement wordt vaak verwezen naar een citaat van antropologe Margaret Mead, die stelde dat een kleine groep weldenkende burgers de wereld kan veranderen. Misschien, maar dan moeten ze wel ijzersterke ideeën hebben en als het even meezit werpt een van hen zich op als charismatische leider.

Wat is hun droom? Charlie: „Dat burgers wereldwijd inzien dat het echt anders kan. Dat er een kritische massa ontstaat, intellectuelen ons gaan steunen en ook overheden onze voorstellen overnemen. Maar dat is... Eh... Ik kom even niet op het woord...”

Idealistisch? „Ja!”

Venus Project: http://www.thevenusproject.com/De films: http://www.zeitgeistmovie.com/Movement: http://www.thezeitgeistmovement.com/NL: http://zmnetherlands.com/

    • Rutger Lemm